TẠP CHÍ
Đọc bằng tai
Chúng ta đọc ngày càng ít, không phải vì hết yêu sách: ta thiếu thời gian, mắt cần nghỉ ngơi và sự chú ý cũng cạn dần. Âm thanh không thay thế trang sách. Nó trả lại những giờ ta tưởng đã mất.
Thời gian dành cho việc đọc đang thu hẹp
Tại Pháp, báo cáo thường niên năm 2025 của Centre national du livre ghi nhận trung bình mỗi ngày mọi người đọc ba mươi mốt phút; chưa đến một nửa đọc hằng ngày hoặc gần như mỗi ngày — mức thấp nhất trong mười năm. Trong khi đó, màn hình tiếp tục chiếm thêm thời gian.
Sự suy giảm này phải trả giá, điều ai cũng cảm nhận được. Đọc lâu là một trong số ít hoạt động dạy ta theo sát một ý tưởng qua hàng trăm trang, sống trong tâm trí người khác và gặp những từ ta chẳng bao giờ dùng. Một cuốn tiểu thuyết của Dumas hay tiểu luận của Montaigne không thể tóm lược: phải đi qua từng trang.
Nghe có còn là đọc không?
Câu hỏi này thường được đặt ra, như thể đôi tai đang gian lận. Lịch sử trả lời trước tiên: suốt nhiều thế kỷ, đọc nghĩa là đọc thành tiếng. Vào thế kỷ IV, thánh Augustinô ngạc nhiên khi thấy giám mục Ambroise đọc thầm trong Tự thú: “mắt ngài lướt trên trang sách, trái tim tìm kiếm ý nghĩa, nhưng giọng nói và lưỡi ngài được nghỉ ngơi”. Đọc thầm là ngoại lệ. Những buổi quây quần buổi tối, các chương trình truyện dài trên đài phát thanh và chuyện kể trước giờ ngủ cho trẻ đã nối dài cử chỉ ấy đến hôm nay; tạp chí từng kể một phần câu chuyện trong bài Khi người ta đọc thành tiếng.
Nghiên cứu cũng cho kết quả tương tự. Năm 2016, nhà nghiên cứu người Mỹ Beth Rogowsky giao cùng một cuốn sách cho ba nhóm: nhóm đọc, nhóm nghe và nhóm vừa đọc vừa nghe. Sau lần đọc đầu tiên, mức độ hiểu không khác biệt đáng kể. Năm 2019, một nhóm tại Đại học Berkeley dùng hình ảnh não bộ để quan sát và nhận thấy ý nghĩa của câu chuyện được ghi nhận ở cùng những vùng não, dù ta đọc hay nghe. Văn bản bước vào qua một cánh cửa khác, nhưng vẫn sống trong cùng một ngôi nhà.
Những giờ phút màn hình không thể lấy mất
Ưu điểm lớn nhất của âm thanh không phải là thay sách, mà là đến được những nơi sách không thể đến.
Trước hết là khi ngồi sau tay lái. Ta không thể đọc khi lái xe, nhưng có thể nghe. Theo báo cáo về thói quen sử dụng sách (Sofia, SNE, SGDL), một nửa số người nghe cũng nghe ở ngoài nhà, chủ yếu trong xe khi đi đường dài. Mỗi ngày lái xe một giờ, và một cuốn tiểu thuyết độ dài vừa phải có thể được nghe hết trong hai tuần di chuyển.
Rồi còn mọi khoảnh khắc tay và mắt bận rộn nhưng đầu óc vẫn rảnh: đi bộ, chạy bộ, rửa bát, là quần áo, làm vườn, xếp hàng, đi tàu quá đông đến mức không thể mở sách. Ta tưởng những lúc ấy trôi qua vô ích; âm thanh đưa chúng trở lại với việc đọc.
Cho mắt nghỉ ngơi
Nhiều người trong chúng ta dành cả ngày trước màn hình. Đến tối, mắt đòi quyền được nghỉ: nhức mỏi, trang sách nhòe đi, cuốn sách rơi xuống sau ba đoạn văn. Còn nghe thì có thể nhắm mắt, trong bóng tối, khi nằm. Việc đọc vẫn tiếp tục khi đôi mắt đã xin hàng, và ta không phải nhìn thêm một màn hình nữa trong ngày: ở đây, đọc vẫn tiếp diễn khi màn hình đã tắt.
Một nhịp điệu khác
Đọc bằng mắt là đọc theo tốc độ của mình, có thể lướt qua rồi quay lại. Nghe là chấp nhận nhịp điệu của một giọng nói, và đôi khi đó lại là điều hay. Giọng đọc truyền tải dấu câu, phân biệt các nhân vật và làm nổi lên nhạc tính của câu văn. Ngôn ngữ xưa của Montaigne hay Chateaubriand, vốn có thể khiến ta e ngại trên trang giấy, thường trở nên rõ ràng hơn khi được đọc thành tiếng: ta hiểu bằng tai trước khi hiểu bằng mắt.
Với những người gặp khó khăn khi giải mã chữ viết — như người mắc chứng khó đọc (chiếm 6 đến 8% dân số theo Fédération française des Dys) và người học tiếng Pháp — âm thanh mở lối đến những tác phẩm lớn mà không phải trải qua thử thách đánh vần. Vừa nghe vừa nhìn theo văn bản thường là lựa chọn tốt nhất của cả hai cách: vì vậy ở đây, sách nào cũng có thể nghe và đọc.
Âm thanh không làm được gì?
Sẽ không thành thật nếu coi đây là giải pháp thần kỳ. Một nghiên cứu của Đại học Waterloo (2013) cho thấy khi nghe, tâm trí thường lang thang hơn so với khi đọc, nên ta nhớ được ít hơn. Chính Beth Rogowsky cũng nhắc rằng để nghiên cứu kỹ một văn bản, đọc lại và ghi chú, trang sách vẫn có lợi thế.
Vì thế, cần chọn lúc thích hợp để nghe: một cung đường quen thuộc thay vì con đường xa lạ, một việc làm theo thói quen thay vì công việc đòi hỏi toàn bộ sự tập trung. Âm thanh không thay thế việc đọc: nó đồng hành, nối dài và đôi khi làm việc đọc hồi sinh.
Chúng tôi mang đến điều gì
Sách trên trang Sách nói của chúng tôi thuộc phạm vi công cộng: những tác phẩm kinh điển mà ai trong chúng ta cũng từng gặp ở trường, dù chưa chắc đã đọc. Một số cuốn được giọng tổng hợp của chúng tôi đọc trọn vẹn; số khác do các tình nguyện viên LibriVox đọc — họ chia sẻ bản ghi âm với mọi người từ năm 2005. Tất cả đều miễn phí, không cần tài khoản và không có quảng cáo. Bạn có thể nghe tại đây, thêm luồng phát vào ứng dụng podcast để nghe tiếp khi tắt màn hình, hoặc lưu sách vào điện thoại để nghe trên đường khi không có mạng. Các bài viết trên tạp chí cũng có thể nghe: hướng dẫn ở đây.
Chúc bạn nghe vui. Và đọc vui: cũng là một điều thôi.
Ghi công: Ảnh bìa: Nathan Anderson, CC0, Wikimedia Commons. Hình 1: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, thuộc phạm vi công cộng, Wikimedia Commons · Hình 2: Martin Münch, CC0, Wikimedia Commons · Hình 3: Shixart1985, CC BY 2.0, Wikimedia Commons