ΠΕΡΙΟΔΙΚΌ
Διαβάζοντας με τ’ αυτιά
Διαβάζουμε όλο και λιγότερο, κι αυτό δεν οφείλεται στο ότι δεν αγαπάμε τα βιβλία: μας λείπουν ο χρόνος, η ξεκούραση των ματιών και η προσοχή. Ο ήχος δεν αντικαθιστά τη σελίδα. Της επιστρέφει ώρες που πιστεύαμε χαμένες.
Ο χρόνος για διάβασμα λιγοστεύει
Στη Γαλλία, το βαρόμετρο του Centre national du livre για το 2025 καταγράφει κατά μέσο όρο τριάντα ένα λεπτά ανάγνωσης την ημέρα, ενώ λιγότεροι από ένας στους δύο αναγνώστες διαβάζουν κάθε μέρα ή σχεδόν κάθε μέρα: το χαμηλότερο επίπεδο εδώ και δέκα χρόνια. Οι οθόνες, αντίθετα, κερδίζουν κι άλλο έδαφος.
Αυτή η υποχώρηση έχει ένα κόστος που όλοι διαισθανόμαστε. Η μακρά ανάγνωση είναι μία από τις λίγες ασκήσεις που μας μαθαίνουν να παρακολουθούμε μια σκέψη σε εκατοντάδες σελίδες, να κατοικούμε στο μυαλό ενός άλλου, να συναντάμε λέξεις που δεν χρησιμοποιούμε ποτέ. Ένα μυθιστόρημα του Ντιμά ή ένα δοκίμιο του Μονταίνιου δεν συνοψίζονται: τα διασχίζουμε.
Το να ακούς είναι ακόμη διάβασμα;
Το ερώτημα επανέρχεται συχνά, σαν να μας ξεγελά το αυτί. Η ιστορία απαντά πρώτη: για αιώνες, διάβασμα σήμαινε διάβασμα δυνατά. Τον 4ο αιώνα, ο άγιος Αυγουστίνος ξαφνιάζεται, στις Εξομολογήσεις του, βλέποντας τον επίσκοπο Αμβρόσιο να διαβάζει σιωπηλά: «τα μάτια του περιδιάβαιναν τις σελίδες και η καρδιά του αναζητούσε το νόημά τους, όμως η φωνή και η γλώσσα του αναπαύονταν». Η σιωπηλή ανάγνωση ήταν η εξαίρεση. Οι βραδινές συνάξεις, οι ραδιοφωνικές σειρές και η ιστορία που διαβάζουμε σε ένα παιδί πριν κοιμηθεί συνέχισαν αυτή την πρακτική ως τις μέρες μας· το περιοδικό αφηγήθηκε ένα μέρος της στο Όταν διαβάζαμε δυνατά.
Η έρευνα κινείται προς την ίδια κατεύθυνση. Το 2016, η Αμερικανίδα ερευνήτρια Beth Rogowsky έδωσε το ίδιο βιβλίο σε τρεις ομάδες: η πρώτη το διάβασε, η δεύτερη το άκουσε και η τρίτη έκανε και τα δύο ταυτόχρονα. Μετά την πρώτη ανάγνωση, δεν υπήρχε αξιοσημείωτη διαφορά στην κατανόηση. Το 2019, μια ομάδα από το πανεπιστήμιο του Berkeley παρατήρησε με απεικόνιση του εγκεφάλου ότι το νόημα μιας ιστορίας εγγράφεται στις ίδιες περιοχές του εγκεφάλου, είτε τη διαβάζουμε είτε την ακούμε. Το κείμενο μπαίνει από άλλη πόρτα, αλλά μένει στο ίδιο σπίτι.
Οι ώρες που δεν μπορεί να πάρει η οθόνη
Το μεγάλο πλεονέκτημα του ήχου δεν είναι ότι αντικαθιστά το βιβλίο, αλλά ότι φτάνει εκεί όπου το βιβλίο δεν μπορεί.
Πρώτα απ’ όλα, στο τιμόνι. Δεν διαβάζουμε όταν οδηγούμε, μπορούμε όμως να ακούμε. Σύμφωνα με το βαρόμετρο χρήσης βιβλίων (Sofia, SNE, SGDL), οι μισοί ακροατές ακούν και εκτός σπιτιού, κυρίως στο αυτοκίνητο, στις μεγάλες διαδρομές. Μία ώρα οδήγησης την ημέρα αρκεί για να τελειώσει ένα μεσαίου μεγέθους μυθιστόρημα μέσα σε δύο εβδομάδες μετακινήσεων.
Και έπειτα, όλες εκείνες οι στιγμές που τα χέρια και τα μάτια είναι απασχολημένα, αλλά το μυαλό μένει ελεύθερο: το περπάτημα, το τρέξιμο, το πλύσιμο των πιάτων, το σιδέρωμα, ο κήπος, η αναμονή στην ουρά, το γεμάτο τρένο όπου δεν χωράει να ανοίξεις βιβλίο. Νομίζουμε πως είναι χαμένες· ο ήχος τις επιστρέφει στην ανάγνωση.
Να ξεκουράσουμε τα μάτια
Πολλοί από εμάς περνάμε τις μέρες μας μπροστά σε μια οθόνη. Το βράδυ τα μάτια ζητούν τον φόρο τους: τσούζουν, η σελίδα θολώνει, το βιβλίο ξαναπέφτει από τα χέρια μετά από τρεις παραγράφους. Η ακρόαση, αντίθετα, γίνεται με κλειστά μάτια, στο σκοτάδι, ξαπλωμένοι. Αφήνει την ανάγνωση να συνεχιστεί όταν η όραση ζητά έλεος, και δεν προσθέτει άλλη μία οθόνη στη μέρα: εδώ, το διάβασμα συνεχίζεται με την οθόνη σβηστή.
Ένας άλλος ρυθμός
Διαβάζοντας με τα μάτια, προχωράμε με τη δική μας ταχύτητα, προσπερνάμε, επιστρέφουμε. Ακούγοντας, αποδεχόμαστε τον ρυθμό μιας φωνής, και μερικές φορές αυτό είναι τύχη. Η φωνή μεταφέρει τη στίξη, ξεχωρίζει τους χαρακτήρες, κάνει να ακουστεί η μουσική μιας πρότασης. Μια παλιά γλώσσα, όπως εκείνη του Μονταίνιου ή του Σατομπριάν, που στη σελίδα μοιάζει επιβλητική, συχνά γίνεται πιο καθαρή όταν την ακούμε: την καταλαβαίνουμε με το αυτί πριν την καταλάβουμε με τα μάτια.
Για όσους δυσκολεύονται να αποκωδικοποιήσουν το γραπτό, όπως τα άτομα με δυσλεξία (6 έως 8% του πληθυσμού, σύμφωνα με τη Fédération française des Dys) και όσοι μαθαίνουν γαλλικά, ο ήχος ανοίγει την πόρτα των μεγάλων κειμένων χωρίς τη δοκιμασία της αποκωδικοποίησης. Και το να ακούς ακολουθώντας το κείμενο με τα μάτια είναι συχνά ο καλύτερος συνδυασμός: γι’ αυτό εδώ κάθε βιβλίο μπορεί κανείς και να το ακούσει και να το διαβάσει.
Τι δεν κάνει ο ήχος
Θα ήταν ανέντιμο να τον παρουσιάσουμε ως μαγική λύση. Μελέτη του πανεπιστημίου του Waterloo (2013) έδειξε ότι το μυαλό περιπλανιέται περισσότερο όταν ακούμε παρά όταν διαβάζουμε, κι έτσι συγκρατούμε λιγότερα. Η ίδια η Beth Rogowsky υπενθυμίζει ότι, για τη σε βάθος μελέτη ενός κειμένου, την επιστροφή σε προηγούμενα σημεία και τον σχολιασμό του, η σελίδα εξακολουθεί να υπερέχει.
Άρα, χρειάζεται να επιλέγουμε πότε ακούμε: μια γνώριμη διαδρομή αντί για έναν άγνωστο δρόμο, μια μηχανική εργασία αντί για δουλειά που απαιτεί όλη μας την προσοχή. Δεν αντικαθιστά την ανάγνωση: τη συνοδεύει, την παρατείνει και μερικές φορές την αναγεννά.
Τι προσφέρουμε
Τα βιβλία στη σελίδα μας με τα ακουστικά βιβλία είναι κοινό κτήμα: κλασικά έργα με τα οποία όλοι συναντηθήκαμε στο σχολείο, χωρίς να τα έχουμε πάντα διαβάσει. Ορισμένα διαβάζονται ολόκληρα από τις συνθετικές φωνές μας, άλλα από τους εθελοντές του LibriVox, που προσφέρουν τις ηχογραφήσεις τους σε όλους από το 2005. Όλα είναι δωρεάν, χωρίς λογαριασμό και χωρίς διαφημίσεις. Ακούμε εδώ, προσθέτουμε τη ροή στην εφαρμογή podcast μας για να συνεχίσουμε με κλειστή οθόνη ή κρατάμε ένα βιβλίο στο τηλέφωνό μας για τη διαδρομή χωρίς σύνδεση. Και τα άρθρα του περιοδικού ακούγονται επίσης: οι οδηγίες βρίσκονται εδώ.
Καλή ακρόαση. Και καλό διάβασμα: είναι το ίδιο πράγμα.
Συντελεστές: Εξώφυλλο: Nathan Anderson, CC0, Wikimedia Commons. Εικόνα 1: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, κοινό κτήμα, Wikimedia Commons · Εικόνα 2: Martin Münch, CC0, Wikimedia Commons · Εικόνα 3: Shixart1985, CC BY 2.0, Wikimedia Commons