MAGAZYN
Czytanie uszami
Czytamy coraz mniej, ale nie dlatego, że nie lubimy książek: brakuje nam czasu, oczy są zmęczone, a uwaga rozproszona. Audio nie zastępuje strony. Oddaje nam godziny, które uznaliśmy za stracone.
Coraz mniej czasu na czytanie
We Francji barometr z 2025 roku opracowany przez Centre national du livre wskazuje, że czytamy średnio trzydzieści jeden minut dziennie, a mniej niż połowa czytelników sięga po książkę codziennie lub prawie codziennie. To najniższy wynik od dziesięciu lat. Tymczasem ekrany wciąż zajmują coraz więcej miejsca.
Każdy przeczuwa, że ten regres ma swoją cenę. Długie czytanie to jedno z nielicznych ćwiczeń, które uczą podążać za myślą przez setki stron, zamieszkać w głowie drugiego człowieka i spotykać słowa, których nigdy sami nie używamy. Powieści Dumasa ani eseju Montaigne’a się nie streszcza: przez nie się przechodzi.
Czy słuchanie to wciąż czytanie?
To pytanie często powraca, jakby ucho szło na skróty. Historia odpowiada jako pierwsza: przez stulecia czytać znaczyło czytać na głos. W IV wieku święty Augustyn dziwił się w swoich Wyznaniach, że biskup Ambroży czyta po cichu: „jego oczy przebiegały po stronach, a serce szukało sensu, lecz jego głos i język odpoczywały”. Czytanie w myślach było wyjątkiem. Wieczorne spotkania, słuchowiska radiowe i czytane dzieciom na dobranoc opowieści podtrzymywały ten zwyczaj aż do dziś; część tej historii opowiedzieliśmy w artykule Kiedy czytaliśmy na głos.
Badania wskazują to samo. W 2016 roku amerykańska badaczka Beth Rogowsky powierzyła tę samą książkę trzem grupom: jedni ją czytali, drudzy słuchali, a pozostali jednocześnie czytali i słuchali. Po pierwszej lekturze nie stwierdzono istotnej różnicy w rozumieniu. W 2019 roku zespół z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley za pomocą obrazowania mózgu zaobserwował, że sens opowieści zapisuje się w tych samych obszarach mózgu, niezależnie od tego, czy ją czytamy, czy słyszymy. Tekst wchodzi innymi drzwiami, ale mieszka w tym samym domu.
Godziny, których ekran nie może nam odebrać
Największą zaletą audio nie jest zastępowanie książki, lecz docieranie tam, dokąd książka dotrzeć nie może.
Przede wszystkim za kierownicą. Podczas jazdy nie można czytać, ale można słuchać. Według barometru korzystania z książek (Sofia, SNE, SGDL) połowa słuchaczy słucha także poza domem, głównie w samochodzie podczas długich podróży. Przy godzinie jazdy dziennie powieść średniej długości mieści się w dwóch tygodniach dojazdów.
Są też wszystkie te chwile, kiedy ręce i oczy są zajęte, ale umysł pozostaje wolny: spacer, bieganie, zmywanie naczyń, prasowanie, praca w ogrodzie, stanie w kolejce, zatłoczony pociąg, w którym nie da się otworzyć książki. Uważamy, że ten czas przepada; audio oddaje go czytaniu.
Odpoczynek dla oczu
Wielu z nas spędza całe dnie przed ekranem. Wieczorem oczy upominają się o swoje: pieką, strona się rozmazuje, a książka ląduje z powrotem na półce po trzech akapitach. Słuchać można z zamkniętymi oczami, w ciemności, na leżąco. Czytanie może trwać dalej, gdy wzrok prosi o wytchnienie, i nie dodaje kolejnego ekranu do naszego dnia: tutaj czytanie trwa przy wyłączonym ekranie.
Inny rytm
Czytanie oczami oznacza własne tempo, przeskakiwanie i wracanie do tekstu. Słuchanie wymaga przyjęcia tempa głosu, co czasem okazuje się zaletą. Głos przekazuje interpunkcję, odróżnia postacie i pozwala usłyszeć muzykę zdania. Dawny język Montaigne’a czy Chateaubrianda, który onieśmiela na stronie, często staje się jaśniejszy, kiedy zostaje wypowiedziany: najpierw rozumiemy go uchem, a dopiero potem oczami.
Dla osób, którym odczytywanie tekstu sprawia trudność — osób z dysleksją (6–8% ludności według Fédération française des Dys) oraz uczących się francuskiego — audio otwiera drzwi do wielkich dzieł bez próby rozszyfrowywania tekstu. Słuchanie przy jednoczesnym śledzeniu tekstu wzrokiem często jest najlepszym połączeniem obu sposobów. Dlatego każdej książki tutaj można zarówno słuchać, jak i ją czytać.
Czego audio nie potrafi
Nieuczciwie byłoby przedstawiać audio jako cudowne rozwiązanie. Badanie Uniwersytetu w Waterloo z 2013 roku wykazało, że myśli częściej błądzą podczas słuchania niż czytania, przez co gorzej zapamiętujemy treść. Sama Beth Rogowsky przypomina, że przy dogłębnym studiowaniu tekstu, wracaniu do wcześniejszych fragmentów i robieniu adnotacji przewagę ma strona.
Trzeba więc wybierać odpowiednie chwile na słuchanie: znaną trasę zamiast nieznanej drogi, rutynowe zajęcie zamiast pracy wymagającej pełnego skupienia. Audio nie zastępuje czytania: towarzyszy mu, przedłuża je, a czasem pozwala mu odżyć na nowo.
Co oferujemy
Książki na naszej stronie z audiobookami należą do domeny publicznej: to klasyka, z którą wszyscy zetknęliśmy się w szkole, choć nie zawsze ją czytaliśmy. Niektóre w całości czytają nasze syntetyczne głosy, inne — wolontariusze LibriVox, którzy od 2005 roku udostępniają swoje nagrania wszystkim. Wszystko jest bezpłatne, bez konta i bez reklam. Można słuchać tutaj, dodać kanał do aplikacji podcastowej, by słuchać dalej przy wyłączonym ekranie, albo zachować książkę w telefonie na podróż bez zasięgu. Artykułów z magazynu także można słuchać: instrukcja jest tutaj.
Miłego słuchania. I miłej lektury: to to samo.
Autorzy i źródła ilustracji: Okładka: Nathan Anderson, CC0, Wikimedia Commons. Ilustracja 1: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, domena publiczna, Wikimedia Commons · Ilustracja 2: Martin Münch, CC0, Wikimedia Commons · Ilustracja 3: Shixart1985, CC BY 2.0, Wikimedia Commons