TẠP CHÍ

Khi người ta đọc thành tiếng

Rất lâu trước tai nghe và podcast, từng có một điều xa xỉ mà ta gần như đã quên: được nghe ai đó đọc thành tiếng một câu chuyện mà mình không phải tự mang lấy. Đó không phải món đồ công nghệ, mà là một mối gắn kết. Câu chuyện ngắn về một cử chỉ dịu dàng — và sự trở lại lặng lẽ của nó, ngay trên màn hình của chúng ta.

Cảnh tượng ấy gần như không đổi qua hết thế kỷ này đến thế kỷ khác. Một ngọn đèn, một vòng người, và một giọng đọc đảm nhận câu chuyện trong khi đôi tay vẫn rảnh — để khâu vá, tách vỏ đậu hay chợp mắt. Suốt một thời gian dài, đọc trước hết là việc chung: người ta nghe nhiều hơn đọc. Trong những buổi quây quần tối ở thôn quê, chỉ một cuốn sách đã đủ cho cả nhà, vì một người cầm sách còn những người khác lắng nghe. Sự yên lặng của việc đọc một mình, cuộc đối thoại câm lặng với trang giấy, thực ra là một phát minh khá mới và khá tư sản.

Ví dụ đẹp nhất về lối đọc chung này đến từ các xưởng xì gà ở Cuba. Năm 1865, tại một xưởng ở La Habana, những người cuốn thuốc lá quyết định góp tiền từ chính tiền công của mình để thuê một người đọc — el lector de tabaquería. Đứng trên bục, ông đọc báo cho họ vào buổi sáng, rồi đọc tiểu thuyết vào buổi chiều: Zola, Hugo, Dumas, cho những công nhân mà nhiều người không thể đánh vần nổi một dòng. Một số xưởng còn đặt tên xì gà theo các nhân vật họ nghe kể — người ta nói cái tên “Montecristo” nổi tiếng bắt nguồn từ đó. Từng bị cấm vì bị xem là có tính lật đổ, truyền thống này vẫn tồn tại đến hôm nay: nó đã được ghi danh vào di sản văn hóa Cuba.

Rồi giọng đọc không còn cần bục nữa. Sang thế kỷ 20, phát thanh đi vào các gia đình và đưa phong tục quây quần buổi tối xưa kia lên quy mô công nghiệp: chỉ một buổi đọc có thể lập tức lấp đầy hàng triệu căn bếp cùng lúc. Các chương trình nhiều tập buổi tối, truyện kể ru trẻ ngủ và tiểu thuyết dài được phát theo từng chương đã biến việc cùng nghe thành thói quen toàn quốc. Mọi người gặp nhau vào giờ cố định, không phải trước một hình ảnh mà quanh lời nói.

Và đôi khi, đọc thành tiếng không phải thú vui mà là nhu cầu thiết yếu. Năm 1934, tại Hoa Kỳ, Thư viện Quốc hội và American Foundation for the Blind ra mắt “Talking Books”: những cuốn sách nguyên vẹn được khắc lên đĩa, ban đầu dành cho những người lính trở về mù lòa sau Đại chiến và tất cả những ai bị chữ in bỏ lại ngoài ngưỡng cửa. Với những thính giả ấy, giọng đọc không phải phần tô điểm cho tâm hồn: đó là cánh cửa. Đọc thành tiếng lại trở thành điều vốn luôn là ở Cuba — một cách đưa vào thế giới sách những người nếu không sẽ bị bỏ lại bên ngoài.

Trong một thời gian dài, người ta vẫn nghi ngờ sự tiện lợi ấy. Nghe chẳng phải là phó mặc cho câu chuyện cuốn đi một cách hơi lười biếng, trong khi đọc thực sự đòi hỏi đôi mắt và sự tĩnh lặng hay sao? Lời chê này đã có từ lâu và không hoàn toàn sai — nhưng nó bỏ qua điều cốt yếu. Giọng đọc làm điều mà trang giấy im lìm không thể: tạo nhịp độ, hơi thở, âm sắc. Giọng ngập ngừng, nhấn nhá, mỉm cười. Nghe một câu chuyện không phải là đọc kém hơn; đó là một cách đọc khác, cùng với ai đó.

Đúng cử chỉ ấy đã được những người xa lạ quyết định trao lại cho tất cả mọi người, miễn phí. Năm 2005, một dự án mang tên LibriVox mời các tình nguyện viên khắp thế giới thu âm từng chương những cuốn sách đã thuộc phạm vi công cộng. Hai mươi năm sau, đã có hàng chục nghìn tác phẩm được đọc thành tiếng — Sherlock Holmes, Jules Verne, truyện cổ Grimm — bởi những người chỉ đơn giản trao tặng giọng mình bằng mọi thứ tiếng. Người đọc thuê ở xưởng Cuba không biến mất: số người ấy tăng lên hàng nghìn lần, và giờ chẳng cần ai góp tiền nữa.

Trên Terondo, những giọng đọc này đã tìm được chỗ bên cạnh các kênh truyền hình, đài phát thanh và webcam trên khắp thế giới. Bạn có thể mở một chương được đọc thành tiếng mà không cần tài khoản, không phải cài đặt gì, rồi để nó phát như ngày trước người ta vẫn để đài buổi tối vang lên. Có điều gì đó khiến ta hơi choáng ngợp khi tìm lại cử chỉ xưa nhất trên những màn hình mới nhất: một người đọc, một người nghe. Đôi khi, công nghệ chỉ mang trở lại điều ta tưởng đã đánh mất.

← Tạp chí