MAGAZINE
Lezen met je oren
We lezen steeds minder, niet omdat we niet van boeken houden: het ontbreekt ons aan tijd, onze ogen zijn moe en onze aandacht schiet tekort. Audio vervangt de bladzijde niet. Het geeft ons de uren terug die we verloren waanden.
Er is steeds minder tijd om te lezen
In Frankrijk komt het barometeronderzoek van 2025 van het Centre national du livre uit op gemiddeld eenendertig minuten lezen per dag. Minder dan de helft van de lezers leest dagelijks of bijna dagelijks: het laagste niveau in tien jaar. Schermen winnen ondertussen nog meer terrein.
Iedereen voelt aan dat deze terugval iets kost. Lang lezen is een van de weinige oefeningen die je leren een gedachte honderden pagina’s lang te volgen, je in het hoofd van een ander te verplaatsen en woorden tegen te komen die je zelf nooit gebruikt. Een roman van Dumas of een essay van Montaigne vat je niet samen: je maakt de reis erdoorheen.
Is luisteren ook lezen?
Die vraag komt vaak terug, alsof het oor vals speelt. De geschiedenis geeft als eerste antwoord: eeuwenlang betekende lezen hardop lezen. In de vierde eeuw verbaasde de heilige Augustinus zich er in zijn Belijdenissen over dat bisschop Ambrosius in stilte las: “zijn ogen gleden langs de bladzijden en zijn hart zocht naar de betekenis, maar zijn stem en tong rustten”. Stil lezen was de uitzondering. Avonden rond het haardvuur, hoorspelen en het verhaaltje dat je ’s avonds aan een kind voorleest, hebben deze gewoonte tot op de dag van vandaag voortgezet. Een deel ervan kwam aan bod in ons artikel Toen we nog hardop lazen.
Onderzoek wijst dezelfde kant op. In 2016 gaf de Amerikaanse onderzoeker Beth Rogowsky hetzelfde boek aan drie groepen: de ene groep las het, de tweede luisterde en de derde deed beide tegelijk. Na een eerste lezing was er geen noemenswaardig verschil in begrip. In 2019 stelde een team van de Universiteit van Berkeley met hersenbeeldvorming vast dat de betekenis van een verhaal in dezelfde hersengebieden wordt vastgelegd, of je het nu leest of hoort. De tekst komt door een andere deur binnen, maar woont in hetzelfde huis.
Uren die het scherm niet kan inpikken
Het grote voordeel van audio is niet dat het het boek vervangt, maar dat het terechtkomt waar het boek niet kan komen.
Om te beginnen achter het stuur. Lezen tijdens het rijden kan niet, luisteren wel. Volgens de barometer over boekgebruik (Sofia, SNE, SGDL) luistert de helft van de luisteraars ook buitenshuis, vooral in de auto tijdens lange ritten. Een uur rijden per dag en een roman van gemiddelde lengte past in twee weken reistijd.
En dan zijn er al die momenten waarop je handen en ogen bezig zijn, maar je geest vrij blijft: wandelen, hardlopen, afwassen, strijken, tuinieren, in de rij staan, de overvolle trein waarin je geen boek kunt openslaan. We denken dat die tijd verloren gaat; audio geeft haar terug aan het lezen.
Je ogen rust geven
Veel van ons brengen de hele dag achter een scherm door. ’s Avonds eisen onze ogen hun tol: ze prikken, de bladzijde wordt wazig en na drie alinea’s gaat het boek weer dicht. Luisteren kan met gesloten ogen, in het donker, liggend. Zo kun je blijven lezen wanneer je ogen om genade vragen, zonder nog een scherm aan je dag toe te voegen: hier gaat het lezen verder met het scherm uit.
Een ander ritme
Met je ogen lezen betekent dat je je eigen tempo bepaalt, stukken overslaat en teruggaat. Luisteren betekent dat je het tempo van een stem aanvaardt, en dat kan soms juist een voordeel zijn. De stem draagt de interpunctie, onderscheidt de personages en laat de muziek van een zin horen. De oude taal van Montaigne of Chateaubriand, die op papier intimiderend is, wordt vaak duidelijker zodra ze wordt uitgesproken: je begrijpt haar met je oren voordat je haar met je ogen begrijpt.
Voor wie moeite heeft met het ontcijferen van tekst, zoals mensen met dyslexie (6 tot 8% van de bevolking volgens de Fédération française des Dys) en mensen die Frans leren, opent audio de deur naar grote werken zonder de hindernis van het decoderen. Luisteren terwijl je de tekst met je ogen volgt, is vaak de beste combinatie van beide manieren. Daarom kun je elk boek hier beluisteren én lezen.
Wat audio niet doet
Het zou niet eerlijk zijn audio als wondermiddel voor te stellen. Een onderzoek van de Universiteit van Waterloo (2013) liet zien dat je gedachten vaker afdwalen wanneer je luistert dan wanneer je leest, waardoor je minder goed onthoudt. Beth Rogowsky benadrukt zelf dat papier in het voordeel blijft wanneer je een tekst grondig wilt bestuderen, terug wilt bladeren en aantekeningen wilt maken.
Kies dus het juiste moment om te luisteren: een vertrouwde route in plaats van een onbekende weg, een routineklus in plaats van werk dat je volledige aandacht vraagt. Audio vervangt lezen niet: het begeleidt en verlengt het, en brengt het soms weer tot leven.
Wat wij aanbieden
De boeken op onze pagina met luisterboeken zijn rechtenvrij: klassiekers die we allemaal op school zijn tegengekomen zonder ze altijd te hebben gelezen. Sommige worden volledig voorgelezen door onze synthetische stemmen, andere door de vrijwilligers van LibriVox, die hun opnamen sinds 2005 met iedereen delen. Alles is gratis, zonder account en zonder advertenties. Je kunt hier luisteren, de feed toevoegen aan je podcastapp om met het scherm uit verder te luisteren, of een boek op je telefoon bewaren voor onderweg zonder bereik. Ook de artikelen in het magazine kun je beluisteren: zo werkt het.
Veel luisterplezier. En veel leesplezier: het is hetzelfde.
Credits: Omslag: Nathan Anderson, CC0, Wikimedia Commons. Figuur 1: Anicet Charles Gabriel Lemonnier, publiek domein, Wikimedia Commons · Figuur 2: Martin Münch, CC0, Wikimedia Commons · Figuur 3: Shixart1985, CC BY 2.0, Wikimedia Commons