DERGI

Yüksek sesle okuduğumuz zamanlar

Kulaklıklardan ve podcast'lerden çok önce, neredeyse unuttuğumuz bir lüks vardı: kendi başımıza taşımak zorunda olmadığımız bir hikâyeyi birinin yüksek sesle okumasını dinlemek. Bu bir cihaz değil, bir bağdı. Şefkatli bir jestin ve ekranlarımıza kadar uzanan sessiz dönüşünün kısa tarihi.

Sahne, bir yüzyıldan diğerine neredeyse hiç değişmez. Bir lamba, yüzlerden oluşan bir halka ve eller dikiş dikmek, bezelye ayıklamak ya da kestirmek için serbest kalırken anlatıyı üstlenen bir ses. Uzun süre okumak, her şeyden önce ortak bir işti: okumaktan çok dinlenirdi. Kırsal akşam sohbetlerinde tek bir kitap bütün bir haneye yeterdi; çünkü kitabı bir kişi tutar, diğerleri dinlerdi. Kişisel okumanın sessizliği, sayfayla kurulan bu sessiz baş başalık, aslında oldukça yeni ve oldukça burjuva bir icattır.

Bu paylaşılan okumanın en güzel örneği Küba'daki puro fabrikalarından gelir. 1865'te Havana'daki bir atölyede tütün sarıcıları, kendi ücretlerinden para toplayıp bir okuyucuya — el lector de tabaquería — ödeme kararı alır. Bir kürsüye çıkarak sabahları gazeteyi, öğleden sonralarıysa bir romanı okur: Zola, Hugo, Dumas; üstelik bu işçilerin çoğu bir satırı bile sökememektedir. Hatta bazı atölyeler purolarına dinledikleri kahramanların adını vermiştir — meşhur “Montecristo”nun da buradan geldiği söylenir. Bir dönem yıkıcı bulunduğu için yasaklanan bu gelenek bugün hâlâ sürüyor: Küba'nın kültürel mirasına kaydedildi.

Sonra sesin bir kürsüye ihtiyacı kalmadı. 20. yüzyılda radyo evlere girdi ve eski akşam sohbeti geleneğini sanayileştirdi: bir anda tek bir okuma, milyonlarca mutfağı aynı anda doldurabiliyordu. Akşam dizileri, çocukları uyutmak için okunan masallar ve bölüm bölüm yayımlanan uzun romanlar, birlikte dinlemeyi ulusal bir alışkanlığa dönüştürdü. İnsanlar sabit bir saatte bir araya geliyordu; bir görüntünün karşısında değil, sözün etrafında.

Ve bazen yüksek sesle okumak bir zevk değil, zorunluluktu. 1934'te ABD'de Kongre Kütüphanesi ile American Foundation for the Blind, “Talking Books”ları başlattı: önce Büyük Savaş'tan kör dönmüş askerlere ve basılı metnin kapısında bıraktığı herkese yönelik, plaklara kaydedilmiş tam kitaplar. Bu dinleyiciler için ses, ruha katılan bir şey değildi: kapının ta kendisiydi. Yüksek sesle okuma, Küba'da hep olduğu şeye yeniden dönüşüyordu — aksi hâlde dışarıda kalacak kişileri kitabın içine almanın bir yoluna.

Bu kolaylığa uzun süre kuşkuyla yaklaşıldı. Dinlemek, gerçekten okumak gözün ve sessizliğin çabasını gerektirirken, biraz tembelce kendini akışa bırakmak değil midir? Bu eski bir suçlama ve bütünüyle haksız da sayılmaz — ama asıl noktayı gözden kaçırıyor. Okuyan ses, sessiz sayfanın yapamadığı bir şey yapar: tempo, nefes ve tını verir. Duraksar, vurgular, gülümser. Bir hikâyeyi dinlemek, daha kötü okumak değildir; biriyle birlikte, başka türlü okumaktır.

Tam da bu jesti herkes için ücretsiz biçimde geri getirmeye yabancılar karar verdi. 2005'te LibriVox adlı bir proje, dünyanın dört bir yanındaki gönüllülere kamu malı olmuş kitapları bölüm bölüm kaydetmeyi önerdi. Yirmi yıl sonra, her dilden insanların yalnızca seslerini armağan ederek yüksek sesle okuduğu on binlerce eser var — Sherlock Holmes, Jules Verne, Grimm masalları. Kübalı fabrika okuyucusu ortadan kaybolmadı: binlerce kat çoğaldı ve artık kimseden para toplamasını istemiyor.

Terondo'da bu sesler, dünyanın dört bir yanındaki televizyonların, radyoların ve web kameralarının yanında kendilerine bir yer buldu. Burada yüksek sesle okunan bir bölümü hesapsız, hiçbir şey kurmadan açabilir ve eskiden akşam radyosunu açık bıraktığımız gibi çalmaya devam etmesini sağlayabilirsiniz. En yeni ekranlarda en eski jesti yeniden bulmak insana biraz baş döndürücü geliyor: okuyan biri ve dinleyen biri. Bazen teknoloji, yitirdiğimizi sandığımız şeyi geri getirmekten başka bir şey yapmaz.

← Dergi