ΠΕΡΙΟΔΙΚΌ

Όταν διαβάζαμε δυνατά

Πολύ πριν από τα ακουστικά και τα podcast, υπήρχε μια πολυτέλεια που σχεδόν ξεχάσαμε: να ακούμε κάποιον να διαβάζει δυνατά μια ιστορία που δεν χρειαζόταν να κρατάμε εμείς. Δεν ήταν ένα γκάτζετ, ήταν ένας δεσμός. Μια μικρή ιστορία μιας τρυφερής χειρονομίας — και της διακριτικής επιστροφής της, μέχρι και στις οθόνες μας.

Η σκηνή μένει σχεδόν αναλλοίωτη από τον έναν αιώνα στον άλλο. Ένα φωτιστικό, ένας κύκλος προσώπων και μια φωνή που αναλαμβάνει την αφήγηση, ενώ τα χέρια μένουν ελεύθερα — για να ράβουν, να καθαρίζουν μπιζέλια ή να νυστάζουν. Για πολύ καιρό, το διάβασμα ήταν πρώτα απ’ όλα συλλογική υπόθεση: ακούγαμε περισσότερο απ’ όσο διαβάζαμε. Στις βραδινές συνάξεις στην ύπαιθρο, ένα βιβλίο αρκούσε για ολόκληρο νοικοκυριό, γιατί ένας άνθρωπος το κρατούσε και οι υπόλοιποι άκουγαν. Η σιωπή της προσωπικής ανάγνωσης, αυτή η βουβή tête-à-tête με τη σελίδα, είναι στην πραγματικότητα μια αρκετά πρόσφατη και αρκετά αστική επινόηση.

Το ωραιότερο παράδειγμα κοινής ανάγνωσης έρχεται από τα εργοστάσια πούρων της Κούβας. Το 1865, σε ένα εργαστήριο της Αβάνας, οι εργάτες που τύλιγαν καπνό αποφασίζουν να συνεισφέρουν από το μεροκάματό τους για να πληρώσουν έναν αναγνώστη — el lector de tabaquería. Καθισμένος σε ένα υπερυψωμένο βάθρο, τους διάβαζε την εφημερίδα το πρωί και ένα μυθιστόρημα το απόγευμα: Ζολά, Ουγκό, Δουμά, σε εργάτες πολλοί από τους οποίους δεν ήξεραν να συλλαβίσουν ούτε μία γραμμή. Ορισμένα εργαστήρια ονόμασαν μάλιστα τα πούρα τους από τους ήρωες που άκουγαν — από εκεί προέρχεται, λένε, το περίφημο «Montecristo». Η παράδοση, που κάποτε απαγορεύτηκε ως ανατρεπτική, συνεχίζεται ακόμη και σήμερα: έχει εγγραφεί στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της Κούβας.

Ύστερα, η φωνή δεν χρειαζόταν πια υπερυψωμένο βάθρο. Τον 20ό αιώνα, το ραδιόφωνο μπήκε στα σπίτια και εκβιομηχάνισε την παλιά συνήθεια της βραδινής συντροφιάς: ξαφνικά, μία ανάγνωση μπορούσε να γεμίσει εκατομμύρια κουζίνες ταυτόχρονα. Οι βραδινές ραδιοφωνικές σειρές, τα παραμύθια που διαβάζονταν στα παιδιά για να αποκοιμηθούν και τα πολυσέλιδα μυθιστορήματα που μεταδίδονταν κεφάλαιο κεφάλαιο έκαναν την κοινή ακρόαση εθνική συνήθεια. Οι άνθρωποι μαζεύονταν σε καθορισμένη ώρα, όχι μπροστά σε μια εικόνα, αλλά γύρω από τον λόγο.

Και κάποιες φορές, το να διαβάζει κανείς δυνατά δεν ήταν απόλαυση αλλά ανάγκη. Το 1934, στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Library of Congress και το American Foundation for the Blind λανσάρουν τα «Talking Books»: ολόκληρα βιβλία χαραγμένα σε δίσκους, αρχικά για τους στρατιώτες που επέστρεφαν τυφλοί από τον Μεγάλο Πόλεμο και για όλους όσοι έμεναν έξω από τον έντυπο λόγο. Για αυτούς τους ακροατές, η φωνή δεν ήταν ένα επιπλέον χάρισμα: ήταν η πόρτα. Η μεγαλόφωνη ανάγνωση ξαναγινόταν αυτό που ήταν πάντοτε στην Κούβα — ένας τρόπος να μπουν στο βιβλίο όσοι, αλλιώς, θα έμεναν έξω.

Για πολύ καιρό αντιμετωπίζαμε αυτή την ευκολία με καχυποψία. Δεν είναι η ακρόαση ένας κάπως τεμπέλικος τρόπος να αφήνεσαι να σε παρασύρουν, ενώ το αληθινό διάβασμα απαιτεί την προσπάθεια του ματιού και της σιωπής; Η μομφή είναι παλιά και δεν είναι εντελώς άδικη — αλλά ξεχνά το ουσιώδες. Η φωνή που διαβάζει κάνει κάτι που δεν κάνει η σιωπηλή σελίδα: δίνει ρυθμό, ανάσα, χροιά. Διστάζει, τονίζει, χαμογελά. Το να ακούς μια ιστορία δεν σημαίνει ότι διαβάζεις χειρότερα· σημαίνει ότι διαβάζεις αλλιώς, μαζί με κάποιον.

Ακριβώς αυτή τη χειρονομία αποφάσισαν κάποιοι άγνωστοι να προσφέρουν ξανά σε όλους, δωρεάν. Το 2005, ένα εγχείρημα με το όνομα LibriVox κάλεσε εθελοντές από όλο τον κόσμο να ηχογραφήσουν, κεφάλαιο κεφάλαιο, βιβλία που είχαν περάσει στο δημόσιο κτήμα. Είκοσι χρόνια αργότερα, υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες έργα που διαβάζονται δυνατά — ο Σέρλοκ Χολμς, ο Ιούλιος Βερν, τα παραμύθια των Γκριμ — από ανθρώπους που απλώς προσφέρουν τη φωνή τους, σε όλες τις γλώσσες. Ο αναγνώστης του κουβανικού εργοστασίου δεν εξαφανίστηκε: πολλαπλασιάστηκε κατά χιλιάδες και δεν χρειάζεται πια να συνεισφέρει κανείς για την αμοιβή του.

Στο Terondo, αυτές οι φωνές βρήκαν μια θέση δίπλα στις τηλεοράσεις, τα ραδιόφωνα και τις διαδικτυακές κάμερες από όλο τον κόσμο. Μπορεί κανείς να ανοίξει ένα κεφάλαιο που διαβάζεται δυνατά, χωρίς λογαριασμό και χωρίς να εγκαταστήσει τίποτα, και να το αφήσει να παίζει όπως άφηνε παλιά ανοιχτό το βραδινό ραδιόφωνο. Είναι λίγο ιλιγγιώδες να ξαναβρίσκεις, στην πιο καινούργια από τις οθόνες, την πιο παλιά από τις χειρονομίες: κάποιος διαβάζει κι κάποιος ακούει. Μερικές φορές, η τεχνολογία απλώς φέρνει πίσω ό,τι νομίζαμε πως είχαμε χάσει.

← Περιοδικό