مجله

وقتی با صدای بلند می‌خواندیم

مدت‌ها پیش از هدفون‌ها و پادکست‌ها، تجملی وجود داشت که تقریباً فراموشش کرده‌ایم: گوش‌دادن به کسی که داستانی را با صدای بلند می‌خواند؛ داستانی که لازم نبود خودمان در دست بگیریم. این یک وسیله نبود، پیوندی میان آدم‌ها بود. روایتی کوتاه از حرکتی صمیمانه — و بازگشت آرام آن، حتی به صفحه‌نمایش‌هایمان.

این صحنه از قرنی به قرن دیگر تقریباً تغییر نمی‌کند: چراغی، حلقه‌ای از چهره‌ها و صدایی که روایت را بر عهده می‌گیرد، در حالی که دست‌ها آزاد می‌مانند — برای دوختن، پوست‌کندن حبوبات یا چرت‌زدن. مدت‌ها خواندن پیش از هر چیز کاری جمعی بود: بیشتر گوش می‌دادند تا بخوانند. در شب‌نشینی‌های روستایی، یک کتاب برای تمام اهل خانه کافی بود، چون یک نفر آن را در دست می‌گرفت و بقیه گوش می‌دادند. سکوتِ مطالعه‌ی شخصی، این خلوتِ خاموش با صفحه، در واقع اختراعی نسبتاً تازه و نسبتاً بورژوایی است.

زیباترین نمونه‌ی این خواندنِ مشترک از کارخانه‌های سیگار کوبا می‌آید. در سال ۱۸۶۵، در کارگاهی در هاوانا، کارگران سیگارپیچ تصمیم گرفتند از دستمزد خود پول روی هم بگذارند تا کتاب‌خوانی استخدام کنند — el lector de tabaquería. او که بر سکویی بلند ایستاده بود، صبح روزنامه و بعدازظهر رمان برایشان می‌خواند: زولا، هوگو، دوما؛ برای کارگرانی که بسیاری‌شان حتی خواندن یک سطر را بلد نبودند. بعضی کارگاه‌ها حتی نام قهرمانانی را که به داستانشان گوش می‌دادند بر سیگارهایشان گذاشتند — و می‌گویند نام مشهور «مونته‌کریستو» از همین‌جا آمده است. این سنت که مدتی به‌دلیل براندازانه دانسته‌شدن ممنوع شده بود، هنوز هم وجود دارد و در فهرست میراث فرهنگی کوبا ثبت شده است.

بعدها صدا دیگر به سکویی بلند نیاز نداشت. در قرن بیستم، رادیو وارد خانه‌ها شد و آن رسم دیرینه‌ی شب‌نشینی را صنعتی کرد: ناگهان یک نوبت کتاب‌خوانی می‌توانست هم‌زمان میلیون‌ها آشپزخانه را پر کند. نمایش‌های دنباله‌دار شبانه، قصه‌هایی که برای خواباندن بچه‌ها خوانده می‌شد و رمان‌های بلندِ فصل‌به‌فصل، گوش‌دادن جمعی را به عادتی ملی بدل کردند. مردم سر ساعتی معین دور هم جمع می‌شدند، نه روبه‌روی تصویری، بلکه گرد صدایی.

و گاهی بلندخوانی لذت نبود، بلکه ضرورتی بود. در سال ۱۹۳۴، در ایالات متحده، کتابخانه‌ی کنگره و بنیاد آمریکایی نابینایان «کتاب‌های گویا» را راه‌اندازی کردند: کتاب‌های کاملی که روی صفحه‌های گرامافون ضبط شده بودند و در ابتدا برای سربازانی در نظر گرفته شدند که از جنگ بزرگ نابینا بازگشته بودند، و نیز برای همه‌ی کسانی که متن چاپی پشت در نگهشان می‌داشت. برای این شنوندگان، صدا چیزی برای افزودن به تجربه نبود: خودِ دروازه بود. بلندخوانی دوباره همان کارکردی را پیدا می‌کرد که همیشه در کوبا داشت — راهی برای واردکردن کسانی به دنیای کتاب که وگرنه بیرون آن می‌ماندند.

مدت‌ها به این آسانی بدگمان بودند. گوش‌دادن یعنی کمی تنبلانه خود را به دست روایت سپردن، در حالی که خواندن واقعی به تلاش چشم و سکوت نیاز دارد؟ این سرزنش قدیمی است و کاملاً هم بی‌اساس نیست — اما اصل ماجرا را از یاد می‌برد. صدایی که می‌خواند کاری می‌کند که صفحه‌ی خاموش نمی‌تواند: ضرباهنگ، نفس و رنگ صدا می‌بخشد. مکث می‌کند، تأکید می‌کند، لبخند می‌زند. گوش‌دادن به یک داستان خواندنِ بدتر نیست؛ جور دیگری خواندن است، همراه با کسی.

دقیقاً همین حرکت بود که چند غریبه تصمیم گرفتند رایگان به همه بازگردانند. در سال ۲۰۰۵، پروژه‌ای به نام لیبرووکس از داوطلبان سراسر جهان دعوت کرد کتاب‌هایی را که وارد مالکیت عمومی شده بودند، فصل‌به‌فصل ضبط کنند. بیست سال بعد، ده‌ها هزار اثر با صدای بلند خوانده شده‌اند — شرلوک هولمز، ژول ورن، قصه‌های گریم — به دست کسانی که فقط صدایشان را، به همه‌ی زبان‌ها، هدیه می‌کنند. کتاب‌خوانِ کارخانه‌ی کوبا ناپدید نشده است: هزاران بار تکثیر شده و دیگر از کسی نمی‌خواهد پول روی هم بگذارند.

در تروندو، این صداها در کنار تلویزیون‌ها، رادیوها و وب‌کم‌های سراسر جهان جایی پیدا کرده‌اند. می‌توان فصلی را که با صدای بلند خوانده شده باز کرد، بی‌نیاز از حساب کاربری و نصب هر چیزی، و گذاشت پخش شود؛ همان‌طور که قدیم‌ها رادیوی شبانه را روشن می‌گذاشتند. کمی حیرت‌آور است که بر تازه‌ترین صفحه‌نمایش‌ها، کهنه‌ترین حرکت را دوباره می‌یابیم: کسی می‌خواند و کسی گوش می‌دهد. فناوری گاهی فقط چیزی را بازمی‌گرداند که گمان می‌کردیم از دست داده‌ایم.

← مجله