MAGAZYN

Kiedy czytano na głos

Na długo przed słuchawkami i podcastami istniał luksus, o którym niemal zapomnieliśmy: słuchanie, jak ktoś czyta na głos historię, której nie trzeba było trzymać we własnych rękach. To nie był gadżet, lecz więź. Krótka historia czułego gestu — i jego dyskretnego powrotu, aż na nasze ekrany.

Ta scena pozostaje niemal niezmienna z wieku na wiek. Lampa, krąg twarzy i głos, który bierze na siebie opowieść, podczas gdy ręce pozostają wolne — do szycia, łuskania fasoli czy drzemki. Przez długi czas czytanie było przede wszystkim zajęciem zbiorowym: więcej się słuchało, niż czytało. Podczas wieczornych spotkań na wsi jedna książka wystarczała całemu domowi, bo jedna osoba ją trzymała, a pozostali słuchali. Cisza osobistej lektury, to nieme tête-à-tête ze stroną, jest w istocie dość niedawnym i dość mieszczańskim wynalazkiem.

Najpiękniejszy przykład wspólnego czytania pochodzi z kubańskich fabryk cygar. W 1865 roku w warsztacie w Hawanie zwijacze tytoniu postanowili złożyć się z własnych zarobków na lektora — el lector de tabaquería. Stojąc na podwyższeniu, rano czytał im gazetę, a po południu powieść: Zolę, Hugo, Dumasa — robotnikom, z których wielu nie potrafiło odczytać ani jednej linijki. Niektóre warsztaty nazywały cygara imionami bohaterów, o których słuchały — stąd, jak się mówi, wzięło się słynne „Montecristo”. Ta tradycja, przez pewien czas zakazana, bo uznawano ją za wywrotową, istnieje do dziś i została wpisana na listę dziedzictwa kulturowego Kuby.

Potem głos przestał potrzebować podwyższenia. W XX wieku radio wkroczyło do domów i uprzemysłowiło dawny rytuał wieczornych spotkań: nagle jedno czytanie mogło wypełnić jednocześnie miliony kuchni. Wieczorne słuchowiska, bajki czytane dzieciom do snu i wielowątkowe powieści nadawane rozdział po rozdziale sprawiły, że wspólne słuchanie stało się narodowym zwyczajem. Ludzie spotykali się o stałej porze — nie przed obrazem, lecz wokół słowa.

A czasem czytanie na głos nie było przyjemnością, lecz koniecznością. W 1934 roku w Stanach Zjednoczonych Library of Congress i American Foundation for the Blind uruchomiły „Talking Books”: całe książki nagrane na płytach, początkowo przeznaczone dla żołnierzy, którzy wrócili niewidomi z Wielkiej Wojny, oraz wszystkich tych, dla których druk pozostawał niedostępny. Dla tych słuchaczy głos nie był dodatkiem dla duszy — był bramą. Głośne czytanie znów stało się tym, czym zawsze było na Kubie: sposobem na wpuszczenie do książki tych, którzy w przeciwnym razie zostaliby na zewnątrz.

Przez długi czas podejrzliwie patrzono na tę wygodę. Czy słuchanie nie oznacza, że pozwalamy się nieco leniwie nieść, podczas gdy prawdziwe czytanie wymaga wysiłku oka i ciszy? Ten zarzut jest stary i nie całkiem bezpodstawny — ale pomija to, co najważniejsze. Głos czytającego robi coś, czego nie potrafi niema strona: nadaje tempo, oddech i barwę. Zawaha się, zaakcentuje słowo, uśmiechnie. Słuchanie historii to nie gorsze czytanie; to czytanie inaczej, z kimś.

Właśnie ten gest nieznajomi postanowili przywrócić wszystkim za darmo. W 2005 roku projekt o nazwie LibriVox zaprosił wolontariuszy z całego świata do nagrywania, rozdział po rozdziale, książek należących do domeny publicznej. Dwadzieścia lat później na głos przeczytano już dziesiątki tysięcy utworów — Sherlocka Holmesa, Jules’a Verne’a, baśnie braci Grimm — przez ludzi, którzy po prostu ofiarowują swój głos, we wszystkich językach. Lektor z kubańskiej fabryki nie zniknął: rozmnożył się tysiące razy i nie trzeba już składać się na jego wynagrodzenie.

Na Terondo te głosy znalazły miejsce obok telewizorów, radioodbiorników i kamer internetowych z całego świata. Można otworzyć tam rozdział czytany na głos, bez konta i bez instalowania czegokolwiek, i puścić go, jak dawniej włączano wieczorne radio. Jest coś nieco oszałamiającego w odnajdywaniu najstarszego gestu na najnowszym ekranie: ktoś czyta, ktoś słucha. Czasem technologia po prostu przywraca to, co — jak sądziliśmy — utraciliśmy.

← Magazyn