TẠP CHÍ

Vì sao thập niên 80 mãi chưa chịu kết thúc

Tai đeo tai nghe, túi có cuộn băng, phim thuê để xem cuối tuần: thập niên 80 đã tạo nên những thói quen mà đến nay chúng ta vẫn lặp lại dưới hình thức khác. Bốn mươi năm sau, phim bộ, ca khúc ăn khách và trò chơi điện tử vẫn không ngừng quay về thập niên đèn neon ấy. Vì sao chính thập niên này lại nhất quyết không chịu lụi tàn?

Mọi chuyện bắt đầu với một thiết bị nhỏ màu xanh và bạc. Ngày 1 tháng 7 năm 1979, Sony ra mắt Walkman TPS-L2 tại Nhật Bản, một máy nghe băng cassette vừa gọn trong lòng bàn tay. Lần đầu tiên, âm nhạc không còn là món đồ trong phòng khách: nó cùng ta đi trên phố, trên xe buýt, tàu điện ngầm. Thập niên 80 trở thành thời kỳ của những chiếc tai nghe, khi mỗi người tự tạo nhạc nền riêng giữa đám đông. Thao tác nhỏ xíu — lắp băng rồi nhấn phát — đã thay đổi mối quan hệ của chúng ta với âm thanh từ lâu trước khi có máy nghe nhạc kỹ thuật số và phát trực tuyến.

Trong lúc đó, phát thanh được tự do hóa. Ở Pháp, nhà nước độc quyền sóng phát thanh và các đài lậu phải phát sóng trong bí mật; sau cuộc bầu cử năm 1981, luật ngày 9 tháng 11 năm 1981 cho phép các đài phát thanh địa phương tư nhân hoạt động, mở rộng đáng kể băng tần FM. Chỉ trong vài tháng, hàng trăm đài mọc lên, trong đó có NRJ, thành lập cùng năm. Khắp thế giới, FM trở thành sân chơi của những giọng nói mới, dòng nhạc ngách và các phát thanh viên đình đám. Bật radio, dò tần số, tình cờ bắt gặp một bài hát xa lạ: đó là thuật toán khám phá của thời ấy, không hoàn hảo nhưng tuyệt vời.

Ở nhà, một cuộc cách mạng khác đang rì rầm dưới chiếc tivi. Sony ra mắt Betamax năm 1975, JVC đáp lại bằng VHS năm 1976, và trong suốt thập niên 80, đầu máy video dần có mặt trong các gia đình. Giờ đây người ta có thể ghi lại một bộ phim, xem lại, cho mượn: chương trình truyền hình không còn là một cuộc hẹn bắt buộc. Quanh chiếc máy ấy hình thành một địa điểm nay đã biến mất: cửa hàng cho thuê băng đĩa, với những dãy bìa phim sặc sỡ, lời tư vấn bên quầy và tiền phạt trả muộn. Chọn phim vào tối thứ Sáu trở thành chuyến đi của cả gia đình, và không nền tảng phát trực tuyến nào thực sự thay thế được nghi thức ấy.

Ngày 1 tháng 8 năm 1981, một kênh truyền hình cáp mới của Mỹ phát video ca nhạc đầu tiên: «Video Killed the Radio Star» của nhóm Buggles. MTV ra đời, cùng với ý tưởng rằng âm nhạc có thể được nhìn thấy. Các video ca nhạc trở thành những bộ phim ngắn: năm 1983, Michael Jackson biến «Thriller», trích từ album phát hành cuối năm 1982, thành phim ngắn dài gần mười bốn phút do John Landis đạo diễn. Thập niên này tạo ra những ngôi sao toàn cầu bằng cả hình ảnh lẫn âm thanh, từ Madonna đến Prince, và định hình một ngôn ngữ thị giác gồm đèn neon, độn vai, khói mờ trong trường quay — thứ mà nhạc pop ngày nay vẫn say sưa trích dẫn.

Cũng cần hình dung âm thanh náo nhiệt vui vẻ trong các tiệm trò chơi điện tử. Sau «Space Invaders» (1978), «Pac-Man» của Namco càn quét thế giới năm 1980, còn «Donkey Kong» của Nintendo khiến một anh thợ mộc ria mép — Mario trong tương lai — nhảy nhót vào năm 1981. Người ta đứng chơi, tay cầm đồng xu, xung quanh là khán giả; điểm số cao nhất hiện lên với ba chữ cái đầu, mang lại chút vinh quang địa phương chóng tàn. Thời hoàng kim của trò chơi thùng đặt nền móng cho một ngành công nghiệp khổng lồ; pixel, tiếng bíp và máy game của thời ấy nay sống lại trong các quán bar phong cách hoài cổ cũng như mỹ học của nhiều trò chơi độc lập.

Bởi thập niên 80 cứ trở lại mãi. Năm 2016, loạt phim «Stranger Things» của Netflix đưa hàng triệu khán giả trở về một thị trấn nhỏ của Mỹ năm 1983, có cả xe đạp lẫn bộ đàm. Âm nhạc cũng theo chân: làn sóng synthwave, được nghệ sĩ Pháp Kavinsky cùng nhiều người khác góp sức, hồi sinh những bộ tổng hợp âm thanh của thời ấy; «Nightcall» (2010) của anh thắp sáng bộ phim «Drive» năm 2011. Năm 2019, «Blinding Lights» của The Weeknd hoàn toàn đón nhận âm thanh ấy và trở thành một trong những bản hit toàn cầu lớn nhất của kỷ nguyên phát trực tuyến. Điện ảnh cũng nhập cuộc, từ «Top Gun: Maverick» (2022) đến những phần tiếp theo mới của «Ghostbusters».

Nỗi hoài niệm dai dẳng ấy nói gì về chúng ta? Thập niên 80 là thập niên cuối cùng trước Internet: không nhắn tin tức thời, không mạng xã hội, chỉ có một số ít kênh truyền hình và đài phát thanh. Vì không có vô số lựa chọn, ký ức khi ấy là của chung: ai cũng xem cùng một video, ngân nga cùng một nhạc hiệu, chờ cùng một chương trình. Nền văn hóa chung ấy, gần như tan biến trong thời đại các gợi ý được cá nhân hóa, khiến những ký ức này có vị ngọt rất riêng. Và điều tuyệt nhất là những thế giới ấy chưa biến mất: đâu đó ngay lúc này, một đài phát thanh vẫn phát những ca khúc ấy, một kênh vẫn chiếu lại những hình ảnh ấy — chỉ cần dò đúng kênh là có thể quay về.

← Tạp chí