MAGAZYN

Dlaczego lata 80. nie chcą się skończyć

Słuchawki na uszach, kaseta w kieszeni, film wypożyczony na weekend: lata 80. wymyśliły gesty, które wciąż powtarzamy, choć w innych formach. Czterdzieści lat później seriale, przeboje i gry wideo nie przestają wracać do tej dekady neonów. Dlaczego właśnie ona nie chce zgasnąć?

Wszystko zaczyna się od małego, niebiesko-srebrnego urządzenia. 1 lipca 1979 roku Sony wprowadza w Japonii Walkmana TPS-L2, odtwarzacz kaset mieszczący się w dłoni. Po raz pierwszy muzyka przestaje być elementem wyposażenia salonu: rusza z nami na ulicę, do autobusu i metra. Lata 80. stają się dekadą słuchawek na uszach, w której każdy układa własną ścieżkę dźwiękową pośród tłumu. Ten drobny gest — włożenie kasety i naciśnięcie przycisku odtwarzania — zmienił naszą relację z dźwiękiem na długo przed cyfrowymi odtwarzaczami i streamingiem.

W tym czasie radio odzyskuje wolność. We Francji państwo miało monopol na fale eteru, a pirackie rozgłośnie nadawały w ukryciu. Po wyborach w 1981 roku ustawa z 9 listopada 1981 roku zezwoliła na działalność prywatnych lokalnych stacji radiowych i szeroko otworzyła pasmo FM. W ciągu kilku miesięcy powstały setki rozgłośni, w tym NRJ, założone w tym samym roku. Na całym świecie FM stało się placem zabaw dla nowych głosów, niszowej muzyki i kultowych prezenterów. Włączyć radio, znaleźć częstotliwość, trafić na nieznaną piosenkę: tak działał ówczesny algorytm odkrywania, niedoskonały i cudowny.

W domu pod telewizorem mruczy kolejna rewolucja. Sony wprowadza Betamax w 1975 roku, JVC odpowiada formatem VHS w 1976, a w latach 80. magnetowid zadomawia się w mieszkaniach. Można już nagrać film, obejrzeć go ponownie, pożyczyć komuś: program telewizyjny przestaje być narzuconym spotkaniem. Wokół tego urządzenia powstaje miejsce, którego dziś już nie ma — wypożyczalnia kaset wideo, z półkami krzykliwych okładek, poradami zza lady i karami za spóźniony zwrot. Wybór filmu w piątkowy wieczór stawał się rodzinną wyprawą, a żadna platforma streamingowa tak naprawdę nie zastąpiła tego rytuału.

1 sierpnia 1981 roku nowy amerykański kanał kablowy nadaje swój pierwszy teledysk: „Video Killed the Radio Star” zespołu Buggles. Rodzi się MTV, a wraz z nim idea, że muzykę można oglądać. Teledyski stają się krótkimi filmami: w 1983 roku Michael Jackson zamienia „Thriller”, utwór z albumu wydanego pod koniec 1982 roku, w niemal czternastominutowy film krótkometrażowy w reżyserii Johna Landisa. Dekada kreuje światowe gwiazdy dzięki obrazowi równie mocno jak dźwiękowi — od Madonny po Prince’a — i narzuca wizualną gramatykę: neony, poduszki na ramionach, mgłę w studiu. Dzisiejszy pop wciąż chętnie do niej nawiązuje.

Trzeba też sobie wyobrazić radosny hałas salonów gier. Po „Space Invaders” (1978) „Pac-Man” firmy Namco podbija świat w 1980 roku, a „Donkey Kong” Nintendo każe w 1981 roku skakać wąsatemu stolarzowi — przyszłemu Mario. Grało się na stojąco, z monetą w dłoni, w otoczeniu widzów; najlepszy wynik wyświetlał się wraz z trzema inicjałami, przynosząc lokalną i krótkotrwałą sławę. Złoty wiek salonów gier położył podwaliny pod ogromną branżę, a piksele, piknięcia i automaty odżywają dziś w retrobarach i estetyce wielu gier niezależnych.

Lata 80. wciąż powracają. W 2016 roku serial Netfliksa „Stranger Things” przenosi miliony widzów do małego amerykańskiego miasteczka z 1983 roku — z rowerami i krótkofalówkami włącznie. Podąża za nim muzyka: fala synthwave’u, której jednym z głównych przedstawicieli jest Francuz Kavinsky, przywraca do życia ówczesne syntezatory. Jego „Nightcall” (2010) rozświetla film „Drive” w 2011 roku. W 2019 roku „Blinding Lights” The Weeknd w pełni sięga po to brzmienie i staje się jednym z największych światowych przebojów ery streamingu. Do trendu dołącza też kino — od „Top Gun: Maverick” (2022) po nowe kontynuacje „Ghostbusters”.

Co mówi o nas ta uporczywa nostalgia? Lata 80. to ostatnia dekada przed internetem: bez komunikatorów, bez mediów społecznościowych, z garstką kanałów i stacji. Kiedy wybór nie był nieskończony, wspomnienia były wspólne: wszyscy oglądali ten sam teledysk, nucili tę samą czołówkę, czekali na ten sam program. Ta wspólna kultura, niemal rozpuszczona w epoce spersonalizowanych rekomendacji, nadaje tym wspomnieniom szczególną słodycz. A najpiękniejsze jest to, że te światy nie zniknęły: gdzieś, właśnie teraz, radio wciąż gra tamte piosenki, jakaś stacja powtarza tamte obrazy — wystarczy się dostroić, by tam wrócić.

← Magazyn