MAGAZINE

Waarom de jaren tachtig maar niet willen eindigen

Een koptelefoon op je oren, een cassette in je zak, een film gehuurd voor het weekend: de jaren tachtig bedachten gewoonten die we vandaag, in andere vormen, nog steeds herhalen. Veertig jaar later keren series, hits en videogames steeds weer terug naar dit neonrijke decennium. Waarom weigert juist dit tijdperk uit te doven?

Alles begint met een klein blauw-zilverkleurig apparaatje. Op 1 juli 1979 lanceert Sony in Japan de Walkman TPS-L2, een cassettespeler die in je hand past. Voor het eerst is muziek geen meubelstuk meer in de woonkamer: ze loopt met ons mee, op straat, in de bus en in de metro. De jaren tachtig worden het decennium van de koptelefoon op je oren, waarin iedereen midden in de menigte een eigen soundtrack samenstelt. Die kleine handeling — een cassette erin schuiven en op afspelen drukken — veranderde onze verhouding tot geluid, lang voordat er digitale muziekspelers en streaming waren.

Intussen komt de radio vrij. In Frankrijk heeft de staat het monopolie op de ether en zenden piratenzenders in het geheim uit. Na de verkiezingen van 1981 maakt de wet van 9 november 1981 particuliere lokale radio mogelijk en wordt de FM-band wijd opengesteld. Binnen enkele maanden schieten honderden zenders als paddenstoelen uit de grond, waaronder NRJ, dat in hetzelfde jaar wordt opgericht. Overal ter wereld wordt FM het speelveld voor nieuwe stemmen, nichemuziek en geliefde dj’s. De radio aanzetten, een frequentie zoeken en op een onbekend liedje stuiten: dat was het ontdekkingsalgoritme van toen, onvolmaakt en heerlijk.

Thuis bromt onder de televisie een andere revolutie. Sony lanceert Betamax in 1975, JVC antwoordt in 1976 met VHS, en in de loop van de jaren tachtig verovert de videorecorder de huiskamers. Je kunt nu een film opnemen, opnieuw bekijken en uitlenen: een tv-programma is niet langer een afspraak waar je je aan moet houden. Rond dit apparaat ontstaat een inmiddels verdwenen plek: de videotheek, met rekken vol schreeuwerige hoezen, tips aan de balie en boetes voor te laat terugbrengen. Op vrijdagavond een film uitkiezen werd een familie-expeditie, en geen enkel streamingplatform heeft dat ritueel echt vervangen.

Op 1 augustus 1981 zendt een nieuwe Amerikaanse kabelzender zijn allereerste videoclip uit: ‘Video Killed the Radio Star’ van The Buggles. MTV is geboren, en daarmee ook het idee dat je muziek kunt bekijken. Videoclips worden korte films: in 1983 maakt Michael Jackson van ‘Thriller’, afkomstig van het album dat eind 1982 verscheen, een korte film van bijna veertien minuten, geregisseerd door John Landis. Het decennium maakt sterren als Madonna en Prince wereldwijd beroemd door beeld én geluid, en legt een visuele grammatica vast — neon, schoudervullingen, studi nevel — waar de popmuziek van vandaag nog altijd gretig uit citeert.

Ook het vrolijke kabaal van de speelhallen hoort erbij. Na ‘Space Invaders’ (1978) verovert Namco’s ‘Pac-Man’ in 1980 de wereld, en in 1981 laat Nintendo’s ‘Donkey Kong’ een besnorde timmerman springen: de toekomstige Mario. Je speelde staand, met een munt in de hand en toeschouwers om je heen; de hoogste score verscheen met drie initialen, lokale en kortstondige roem. De gouden tijd van de arcade legde het fundament voor een gigantische industrie. De pixels, piepjes en spelkasten duiken nu weer op in retrobars en in de esthetiek van talloze indiegames.

Want de jaren tachtig blijven terugkomen. In 2016 neemt Netflix-serie ‘Stranger Things’ miljoenen kijkers mee naar een klein Amerikaans stadje in 1983, compleet met fietsen en walkietalkies. Ook de muziek volgt: de synthwavegolf, mede gedragen door de Franse artiest Kavinsky, blaast de synthesizers van toen nieuw leven in. Zijn ‘Nightcall’ (2010) kleurt in 2011 de film ‘Drive’. In 2019 omarmt ‘Blinding Lights’ van The Weeknd die sound voluit en wordt het een van de grootste wereldwijde hits van het streamingtijdperk. Ook de filmwereld doet mee, van ‘Top Gun: Maverick’ (2022) tot de nieuwe vervolgen op ‘Ghostbusters’.

Wat vertelt die hardnekkige nostalgie over ons? De jaren tachtig zijn het laatste decennium vóór het internet: geen chatberichten, geen sociale media, slechts een handvol zenders en stations. Omdat er geen eindeloze keuze was, deelden we onze herinneringen: iedereen had dezelfde videoclip gezien, neuriede hetzelfde begintune en wachtte op hetzelfde programma. Die gedeelde cultuur, bijna opgelost in het tijdperk van gepersonaliseerde aanbevelingen, geeft die herinneringen hun bijzondere zachtheid. En het mooiste is: die werelden zijn niet verdwenen. Ergens draait op dit moment nog een radio die deze liedjes speelt, zendt een zender die beelden opnieuw uit, en je hoeft alleen maar af te stemmen om ernaar terug te keren.

← Magazine