ΠΕΡΙΟΔΙΚΌ

Γιατί η δεκαετία του ’80 δεν λέει να τελειώσει

Ακουστικά στ’ αυτιά, μια κασέτα στην τσέπη, μια ταινία νοικιασμένη για το Σαββατοκύριακο: η δεκαετία του ’80 επινόησε συνήθειες που εξακολουθούμε να επαναλαμβάνουμε σήμερα, με άλλες μορφές. Σαράντα χρόνια αργότερα, σειρές, επιτυχίες και βιντεοπαιχνίδια επιστρέφουν ασταμάτητα σε εκείνη τη δεκαετία των νέον. Γιατί αυτή ειδικά αρνείται να σβήσει;

Όλα ξεκινούν με μια μικρή μπλε και ασημί συσκευή. Την 1η Ιουλίου 1979, η Sony κυκλοφορεί στην Ιαπωνία το Walkman TPS-L2, ένα κασετόφωνο που χωρά στην παλάμη. Για πρώτη φορά, η μουσική παύει να είναι έπιπλο του σαλονιού: περπατά μαζί μας στον δρόμο, στο λεωφορείο, στο μετρό. Η δεκαετία του ’80 θα γίνει η δεκαετία των ακουστικών, τότε που ο καθένας φτιάχνει το προσωπικό του σάουντρακ μέσα στο πλήθος. Αυτή η μικροσκοπική κίνηση, να βάλεις μια κασέτα και να πατήσεις αναπαραγωγή, άλλαξε τη σχέση μας με τον ήχο πολύ πριν από τις ψηφιακές συσκευές αναπαραγωγής και το streaming.

Στο μεταξύ, το ραδιόφωνο απελευθερώνεται. Στη Γαλλία, το κράτος είχε το μονοπώλιο των ερτζιανών και οι πειρατικοί σταθμοί εξέπεμπαν στα κρυφά· μετά τις εκλογές του 1981, ο νόμος της 9ης Νοεμβρίου 1981 επιτρέπει τους ιδιωτικούς τοπικούς σταθμούς και ανοίγει διάπλατα τη ζώνη FM. Μέσα σε λίγους μήνες ξεφυτρώνουν εκατοντάδες σταθμοί, ανάμεσά τους και ο NRJ, που ιδρύθηκε την ίδια χρονιά. Σε όλο τον κόσμο, τα FM γίνονται πεδίο δράσης για νέες φωνές, μουσικές εξειδικευμένων ειδών και εμβληματικούς ραδιοφωνικούς παραγωγούς. Να ανοίγεις το ραδιόφωνο, να ψάχνεις συχνότητα, να πέφτεις πάνω σε ένα άγνωστο τραγούδι: αυτός ήταν ο αλγόριθμος ανακάλυψης της εποχής, ατελής και υπέροχος.

Στο σπίτι, μια άλλη επανάσταση βουίζει κάτω από την τηλεόραση. Η Sony κυκλοφορεί το Betamax το 1975, η JVC απαντά με το VHS το 1976 και, όσο προχωρά η δεκαετία του ’80, το βίντεο μπαίνει στα νοικοκυριά. Μπορείς πια να γράψεις μια ταινία, να την ξαναδείς, να τη δανείσεις: το τηλεοπτικό πρόγραμμα παύει να είναι ένα υποχρεωτικό ραντεβού. Γύρω από τη συσκευή γεννιέται ένας χώρος που σήμερα έχει χαθεί: το βιντεοκλάμπ, με τα ράφια γεμάτα κραυγαλέες θήκες, τις συμβουλές στον πάγκο και τα πρόστιμα καθυστέρησης. Η επιλογή ταινίας το βράδυ της Παρασκευής γινόταν οικογενειακή εξόρμηση, και καμία πλατφόρμα streaming δεν αντικατέστησε πραγματικά αυτό το τελετουργικό.

Την 1η Αυγούστου 1981, ένα νέο αμερικανικό καλωδιακό κανάλι μεταδίδει το πρώτο του βιντεοκλίπ: το «Video Killed the Radio Star» των Buggles. Το MTV μόλις γεννήθηκε και μαζί του η ιδέα ότι η μουσική βλέπεται. Τα βιντεοκλίπ γίνονται μικρές ταινίες: το 1983, ο Michael Jackson μετατρέπει το «Thriller», από το άλμπουμ που κυκλοφόρησε στα τέλη του 1982, σε ταινία μικρού μήκους σχεδόν δεκατεσσάρων λεπτών, σε σκηνοθεσία John Landis. Η δεκαετία δημιουργεί παγκόσμιους σταρ τόσο με την εικόνα όσο και με τον ήχο, από τη Madonna μέχρι τον Prince, και καθιερώνει μια οπτική γραμματική από νέον, βάτες και καπνούς στούντιο, στην οποία η σημερινή ποπ εξακολουθεί να παραπέμπει με όρεξη.

Πρέπει επίσης να φανταστούμε τον χαρούμενο θόρυβο στις αίθουσες ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Μετά το «Space Invaders» (1978), το «Pac-Man» της Namco κατακτά τον πλανήτη το 1980, και το «Donkey Kong» της Nintendo βάζει το 1981 να χοροπηδά έναν μουστακαλή ξυλουργό, τον μελλοντικό Mario. Παίζαμε όρθιοι, με ένα κέρμα στο χέρι, περικυκλωμένοι από θεατές· το υψηλότερο σκορ εμφανιζόταν με τρία αρχικά, μια τοπική και εφήμερη δόξα. Η χρυσή εποχή των arcades έθεσε τα θεμέλια μιας βιομηχανίας που έγινε γιγάντια, και τα πίξελ, τα μπιπ και οι καμπίνες της ζουν ξανά σήμερα σε ρετρό μπαρ, αλλά και στην αισθητική πολλών ανεξάρτητων παιχνιδιών.

Γιατί η δεκαετία του ’80 επιστρέφει αδιάκοπα. Το 2016, η σειρά του Netflix «Stranger Things» μεταφέρει εκατομμύρια θεατές σε μια μικρή αμερικανική πόλη του 1983, με ποδήλατα και γουόκι-τόκι. Ακολουθεί και η μουσική: το κύμα της synthwave, στο οποίο συμβάλλει μεταξύ άλλων ο Γάλλος Kavinsky, ανασταίνει τα συνθεσάιζερ εκείνης της εποχής· το «Nightcall» (2010) του φωτίζει την ταινία «Drive» το 2011. Το 2019, το «Blinding Lights» του The Weeknd υιοθετεί πλήρως αυτόν τον ήχο και γίνεται μία από τις μεγαλύτερες παγκόσμιες επιτυχίες της εποχής του streaming. Στο παιχνίδι μπαίνει και ο κινηματογράφος, από το «Top Gun: Maverick» (2022) μέχρι τις νέες συνέχειες των «Ghostbusters».

Τι λέει για εμάς αυτή η επίμονη νοσταλγία; Η δεκαετία του ’80 είναι η τελευταία πριν από το διαδίκτυο: χωρίς άμεσα μηνύματα, χωρίς κοινωνικά δίκτυα, με λίγα μόνο κανάλια και σταθμούς. Ελλείψει απεριόριστων επιλογών, οι αναμνήσεις ήταν κοινές: όλοι είχαν δει το ίδιο βιντεοκλίπ, σιγοτραγουδούσαν τους ίδιους τίτλους αρχής, περίμεναν την ίδια εκπομπή. Αυτή η κοινή κουλτούρα, σχεδόν διαλυμένη στην εποχή των εξατομικευμένων προτάσεων, δίνει στις αναμνήσεις εκείνη την ιδιαίτερη γλυκύτητα. Και το ωραιότερο είναι πως αυτοί οι κόσμοι δεν χάθηκαν: κάπου, αυτήν ακριβώς τη στιγμή, ένας σταθμός εξακολουθεί να παίζει αυτά τα τραγούδια, ένα κανάλι προβάλλει ξανά αυτές τις εικόνες, κι αρκεί να συντονιστείς για να επιστρέψεις.

← Περιοδικό