مجله

چرا دههٔ ۸۰ تمام‌شدنی نیست

هدفون روی گوش، کاستی در جیب، فیلمی که برای آخر هفته کرایه شده: دههٔ ۸۰ رفتارهایی را ابداع کرد که هنوز هم، در شکل‌هایی دیگر، تکرارشان می‌کنیم. چهل سال بعد، سریال‌ها، ترانه‌های پرفروش و بازی‌های ویدئویی مدام به آن دههٔ نئون‌زده بازمی‌گردند. چرا دقیقاً همان دهه حاضر نیست خاموش شود؟

همه‌چیز با جعبه‌ای کوچک و آبی‌ونقره‌ای آغاز می‌شود. اول ژوئیهٔ ۱۹۷۹، سونی واکمن TPS-L2 را در ژاپن عرضه می‌کند؛ پخش‌کنندهٔ کاستی که در دست جا می‌شود. برای نخستین بار، موسیقی دیگر وسیله‌ای در اتاق نشیمن نیست: در خیابان، اتوبوس و مترو همراه ما راه می‌رود. دههٔ ۸۰ دههٔ هدفون بر گوش خواهد بود؛ دهه‌ای که هرکس در میان جمعیت، موسیقی متن خصوصی خودش را می‌سازد. همین حرکت کوچک، جا زدن کاست و فشردن دکمهٔ پخش، خیلی پیش از پخش‌کننده‌های دیجیتال قابل‌حمل و استریمینگ، رابطهٔ ما با صدا را تغییر داد.

در همین زمان، رادیو آزاد می‌شود. در فرانسه، دولت انحصار امواج را در اختیار داشت و رادیوهای دزدان دریایی پنهانی برنامه پخش می‌کردند؛ پس از انتخابات ۱۹۸۱، قانون ۹ نوامبر ۱۹۸۱ رادیوهای محلی خصوصی را مجاز می‌کند و باند FM را به رویشان می‌گشاید. ظرف چند ماه، صدها ایستگاه شکوفا می‌شوند؛ از جمله رادیویی به نام NRJ که همان سال تأسیس شد. در گوشه‌وکنار جهان، FM به میدان بازی صداهای تازه، موسیقی‌های خاص‌پسند و مجری‌های محبوب بدل می‌شود. رادیو را روشن کردن، گشتن دنبال یک فرکانس و برخوردن به ترانه‌ای ناشناخته: الگوریتم کشف موسیقی در آن دوران همین بود، ناقص و شگفت‌انگیز.

در خانه، انقلابی دیگر زیر تلویزیون خرخر می‌کند. سونی در ۱۹۷۵ بتامکس را عرضه می‌کند، JVC در ۱۹۷۶ با VHS پاسخ می‌دهد و در گذر دههٔ ۸۰ دستگاه ضبط ویدئو به خانه‌ها راه می‌یابد. حالا می‌توان فیلمی را ضبط کرد، دوباره دید و به دیگری قرض داد: برنامهٔ تلویزیون دیگر قرار ملاقاتی اجباری نیست. پیرامون این دستگاه، مکانی شکل می‌گیرد که امروز از میان رفته است: ویدئوکلوپ، با قفسه‌های جلدهای پرزرق‌وبرق، پیشنهادهای پشت پیشخوان و جریمه‌های دیرکرد. انتخاب فیلم در عصر جمعه به گشت‌وگذاری خانوادگی بدل می‌شد و هیچ پلتفرم استریمینگی واقعاً جای آن آیین را نگرفته است.

اول اوت ۱۹۸۱، یک شبکهٔ کابلی تازهٔ آمریکایی نخستین نماهنگ خود را پخش می‌کند: «Video Killed the Radio Star» از گروه Buggles. MTV متولد می‌شود و همراهش این ایده که موسیقی را می‌توان تماشا کرد. نماهنگ‌ها به فیلم‌های کوتاه بدل می‌شوند: مایکل جکسون در ۱۹۸۳ «Thriller» را که در آلبومی منتشرشده در اواخر ۱۹۸۲ آمده بود، به فیلمی کوتاه و نزدیک به چهارده‌دقیقه‌ای به کارگردانی جان لندیس تبدیل می‌کند. این دهه، از مدونا تا پرینس، با تصویر و صدا به یک اندازه ستاره‌های جهانی می‌سازد و دستور زبان بصری‌ای، با نئون‌ها، سرشانه‌های اپل‌دار و مه استودیو، تثبیت می‌کند که موسیقی پاپ امروز هم با اشتیاق به آن ارجاع می‌دهد.

باید هیاهوی شاد سالن‌های بازی را هم تصور کرد. پس از «Space Invaders» (۱۹۷۸)، «Pac-Man» شرکت Namco در ۱۹۸۰ جهان را می‌بلعد و «Donkey Kong» شرکت Nintendo در ۱۹۸۱ نجاری سبیلو را به جست‌وخیز وامی‌دارد که بعدها ماریو می‌شود. ایستاده بازی می‌کردند، سکه‌ای در دست و تماشاگرانی گرداگردشان؛ بالاترین امتیاز با سه حرف اول نام ثبت می‌شد: افتخاری محلی و زودگذر. دوران طلایی بازی‌های آرکید پایه‌های صنعتی غول‌آسا را گذاشت و پیکسل‌ها، بوق‌ها و دستگاه‌هایش امروز در بارهای نوستالژیک و زیبایی‌شناسی بسیاری از بازی‌های مستقل دوباره جان گرفته‌اند.

چون دههٔ ۸۰ مدام بازمی‌گردد. در ۲۰۱۶، سریال «Stranger Things» نتفلیکس میلیون‌ها بیننده را به شهری کوچک در آمریکای ۱۹۸۳ می‌برد؛ با دوچرخه و بی‌سیم، همه‌چیز تمام‌وکمال. موسیقی هم به‌دنبالش می‌آید: موج سینث‌ویو، که به‌ویژه کاوینسکیِ فرانسوی آن را پیش می‌برد و «Nightcall» او (۲۰۱۰) در ۲۰۱۱ فیلم «Drive» را روشن می‌کند، سینتی‌سایزرهای آن دوران را زنده می‌کند. در ۲۰۱۹، «Blinding Lights» از The Weeknd تمام‌قد این صدا را می‌پذیرد و به یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌های جهانی عصر استریمینگ بدل می‌شود. سینما هم وارد میدان می‌شود؛ از «Top Gun: Maverick» (۲۰۲۲) تا دنباله‌های تازهٔ «Ghostbusters».

این نوستالژی سمج دربارهٔ ما چه می‌گوید؟ دههٔ ۸۰ آخرین دههٔ پیش از اینترنت است: خبری از پیام‌رسانی فوری و شبکه‌های اجتماعی نبود و تعداد شبکه‌ها و ایستگاه‌ها انگشت‌شمار بود. چون انتخاب بی‌پایانی وجود نداشت، خاطرات مشترک بودند: همه همان نماهنگ را دیده بودند، همان تیتراژ را زمزمه می‌کردند و منتظر همان برنامه می‌ماندند. این فرهنگ مشترک که در دوران پیشنهادهای شخصی‌سازی‌شده تقریباً از هم پاشیده، به آن خاطرات شیرینی خاصی می‌بخشد. و از همه بهتر اینکه این دنیاها ناپدید نشده‌اند: جایی، همین حالا، رادیویی هنوز آن ترانه‌ها را پخش می‌کند، شبکه‌ای آن تصاویر را بازپخش می‌کند و برای بازگشت کافی است موجش را بگیریم.

← مجله