DERGI

80’ler Neden Bir Türlü Bitmiyor?

Kulaklarda kulaklık, cepte bir kaset, hafta sonu için kiralanmış bir film: 80’ler, bugün başka biçimlerde hâlâ tekrarladığımız alışkanlıkları icat etti. Aradan kırk yıl geçmesine rağmen diziler, hit şarkılar ve video oyunları neonlarla bezeli bu on yıla dönüp duruyor. Neden özellikle bu dönem sönmeyi reddediyor?

Her şey küçük, mavi ve gümüş renkli bir cihazla başladı. 1 Temmuz 1979’da Sony, Japonya’da elde taşınabilen bir kasetçalar olan Walkman TPS-L2’yi piyasaya sürdü. Müzik ilk kez oturma odasındaki bir mobilya olmaktan çıkıp sokakta, otobüste, metroda bizimle yürümeye başladı. 80’ler, kulaklıkların kulaklardan düşmediği, herkesin kalabalığın ortasında kendine özel bir müzik seçkisi oluşturduğu on yıl olacaktı. Bir kaseti takıp oynat tuşuna basmak gibi küçücük bir hareket, dijital müzikçalarlar ve çevrim içi dinlemeden çok önce sesle ilişkimizi değiştirdi.

Bu sırada radyo özgürleşiyordu. Fransa’da yayın dalgalarının tekeli devlete aitti ve korsan radyolar gizlice yayın yapıyordu; 1981 seçimlerinin ardından 9 Kasım 1981 tarihli yasa, özel yerel radyolara izin vererek FM bandını sonuna kadar açtı. Birkaç ay içinde, aynı yıl kurulan NRJ’nin de aralarında bulunduğu yüzlerce istasyon ortaya çıktı. Dünyanın dört bir yanında FM, yeni seslerin, niş müziklerin ve kült sunucuların oyun alanına dönüştü. Radyoyu açıp frekans aramak ve bilinmeyen bir şarkıya denk gelmek, dönemin keşif algoritmasıydı: kusurlu ama harikaydı.

Evde, televizyonun altında başka bir devrim usul usul çalışıyordu. Sony 1975’te Betamax’ı piyasaya sürdü, JVC 1976’da VHS’le karşılık verdi ve 80’ler boyunca video kaydedici evlere yerleşti. Artık bir filmi kaydetmek, yeniden izlemek ve ödünç vermek mümkündü: televizyon programı artık dayatılmış bir buluşma olmaktan çıkıyordu. Bu cihazın etrafında bugün ortadan kalkmış bir mekân doğdu: rengârenk film kapaklarıyla dolu rafları, tezgâh başında verilen önerileri ve gecikme cezalarıyla video kulübü. Cuma akşamı film seçmek bütün aile için bir keşif gezisine dönüşürdü; hiçbir çevrim içi yayın platformu bu ritüelin yerini gerçekten dolduramadı.

1 Ağustos 1981’de yeni bir Amerikan kablolu kanalı ilk klibini yayımladı: Buggles’ın «Video Killed the Radio Star» şarkısı. MTV doğmuştu; müziğin izlenebileceği fikri de onunla birlikte geldi. Klipler kısa filmlere dönüştü: Michael Jackson 1983’te, 1982’nin sonlarında yayımlanan albümündeki «Thriller»ı John Landis’in yönettiği, yaklaşık on dört dakikalık bir kısa filme dönüştürdü. Madonna’dan Prince’e, bu on yıl yıldızları sesi kadar görüntüsüyle de dünya çapında üretti ve neonlar, vatkalı omuzlar, stüdyo sisleriyle bugünün popunun hâlâ keyifle alıntıladığı bir görsel dil yarattı.

Atari salonlarının neşeli gürültüsünü de gözünüzde canlandırın. «Space Invaders»ın (1978) ardından Namco’nun «Pac-Man»i 1980’de gezegeni yuttu; Nintendo’nun «Donkey Kong»u ise 1981’de geleceğin Mario’su olacak bıyıklı bir marangozu zıplattı. Ayakta, elde bir jetonla, çevresinde seyirciler varken oynanırdı; en yüksek puan üç baş harfle ekranda belirir, yerel ve geçici bir şan kazandırırdı. Atari salonlarının bu altın çağı, devasa bir sektöre dönüşecek endüstrinin temellerini attı; pikselleri, bip sesleri ve makineleri bugün retro barlarda olduğu gibi pek çok bağımsız oyunun estetiğinde de yeniden hayat buluyor.

Çünkü 80’ler dönüp duruyor. 2016’da Netflix dizisi «Stranger Things», milyonlarca izleyiciyi bisikletleri ve telsizleriyle birlikte 1983’teki küçük bir Amerikan kasabasına götürdü. Müzik de bu dönüşe eşlik etti: aralarında Fransız Kavinsky’nin de bulunduğu isimlerin öncülük ettiği synthwave akımı, 2011’de «Drive» filmine ışık veren «Nightcall» (2010) gibi parçalarla dönemin synthesizer’larını yeniden canlandırdı. 2019’da The Weeknd’in «Blinding Lights»ı bu sesi bütünüyle benimsedi ve çevrim içi dinleme çağının dünya çapındaki en büyük hitlerinden biri oldu. Sinema da bu akıma katıldı: «Top Gun: Maverick»ten (2022) «Ghostbusters»ın yeni devam filmlerine kadar.

Bu inatçı nostalji bize ne söylüyor? 80’ler, internet öncesindeki son on yıldı: anlık mesajlaşma yoktu, sosyal ağlar yoktu; yalnızca bir avuç kanal ve istasyon vardı. Sınırsız seçenek olmayınca anılar ortaklaşa yaşanıyordu: herkes aynı klibi izlemiş, aynı jeneriği mırıldanmış, aynı programı beklemişti. Kişiselleştirilmiş öneriler çağında neredeyse dağılmış olan bu ortak kültür, o anılara kendine özgü bir tatlılık veriyor. En güzeli de bu dünyaların kaybolmamış olması: şu anda bir yerlerde bir radyo hâlâ bu şarkıları çalıyor, bir kanal bu görüntüleri yeniden yayımlıyor; geri dönmek için tek yapmanız gereken radyonuzu ya da televizyonunuzu açmak.

← Dergi