MAGAZINE
De keten van helpende handen — de zomer waarin Gironde samen standhield
Steeds wordt dezelfde foto gemaakt: het silhouet met helm tegen een oranje muur. Die foto klopt, maar vertelt niet het hele verhaal. Achter die brandweerman stonden die zomer een boer die voor de zesde keer zijn watertank vulde, een gemeenteambtenaar die het nummer zocht van een 89-jarige vrouw, een vrijwilliger die om middernacht veldbedden uitklapte in een sporthal en een onbekende die in een dorpsgroep schreef: ‘ik heb twee kamers’. Over die keten willen we het hebben.
De brandweer: vier op de vijf hoefden niet uit te rukken
Toch beginnen we bij hen, want alles komt bij hen samen. In de Var verwoestte de brand die op 22 juli begon in de heuvels bij Pontevès bijna 2.500 hectare; ongeveer 1.200 brandweerlieden losten elkaar dag en nacht af, terwijl zo’n 400 inwoners van Pontevès en Barjols met een tas in de hand vertrokken. Een paar dagen later moest in Gironde FR-Alert worden geactiveerd om evacuaties te bevelen, moesten alleen al op dinsdag bijna veertien nieuwe brandhaarden worden bestreden en werd in 24 uur meer dan 120 kilometer aan brandgangen aangelegd — voordat de inwoners van Le Haillan, Mérignac en Eysines naar huis konden terugkeren.
Wat minder bekend is: wie dragen die uniformen? In Frankrijk is de grote meerderheid van de brandweerlieden vrijwilliger: ze hebben een ander beroep en een ander leven, en gaan op pad zodra de pieper afgaat. De verpleegkundige die haar dienst erop heeft zitten, de timmerman die een bouwplaats achterlaat, de studente die haar tentamens uitstelt. Ze trainen ’s avonds, volgen in het weekend opleidingen en staan op de dag van de brand klaar, net als beroepsbrandweerlieden, met dezelfde risico’s en zonder dat iemand het hun heeft opgelegd.
De prijs was verschrikkelijk. Sinds begin juli zijn in Frankrijk vier brandweerlieden omgekomen: een jonge vrijwilliger in Savoie op 8 juli, twee van onze mensen in Gironde op 21 juli bij de brand vlak bij de luchthaven Bordeaux-Mérignac en in de nacht van 27 op 28 juli korporaal Laurent Manson, 38 jaar en vrijwilliger, in Bouches-du-Rhône. Nog eens 88 mensen raakten bij deze branden gewond. We schrijven hun namen en de aantallen op omdat een eerbetoon zonder cijfers al snel een stijlfiguur wordt, en omdat hun families niet in hectares tellen.
Boeren en wijnbouwers: de eerste versterking, vaak de snelste
Op het brandende platteland is er hulp die er eerder is dan de versterkingstroepen, omdat die hulp daar al woont. Het zijn de boeren en wijnbouwers. Zij hebben wat de brandweer het eerste kwartier altijd tekortkomt: water — watertankwagens, sproeitanks, boerderijcisterne —, machines waarmee een strook kale grond kan worden vrijgemaakt waar het vuur misschien stopt, en vooral kennis van het terrein die geen enkele kaart biedt: waar loopt het pad dat niet meer in het kadaster staat, welke poort geeft toegang tot het achterste perceel, waar ligt de ondergrondse tank die al twintig jaar wacht.
Velen werkten de hele nacht naast de beroepskrachten, onder leiding, met die typische boerenmix van kalmte en vasthoudendheid. En bij thuiskomst zagen ze wat er van hun eigen werk was overgebleven: verschroeide wijnranken, verdwenen bijenkorven, te herstellen hekken, hectares die maar deels verzekerd waren, materieel dat geen bezit was maar een werktuig, oftewel de toekomst. Zij redden eerst het huis van de buren en pas daarna dat van henzelf, en ze zullen het aan niemand vertellen.
Bestuurders en gemeentepersoneel: de nacht waarin het gemeentehuis een commandopost wordt
Een dorpsburgemeester heeft geen crisisteam. Wel een telefoon, een sleutel van de sporthal en de lijst — die lijst met ouderen, mensen die alleen wonen, zuurstof nodig hebben of geen auto hebben, die je om drie uur ’s nachts opnieuw doorneemt in de hoop dat je niemand bent vergeten. Deze zomer openden de bestuurders en hun medewerkers in bedreigde gemeenten de feestzalen, zetten ze tafels klaar, zochten ze dekens, hielden ze de opvangregistratie bij, stelden ze een gezin gerust dat geen Frans sprak en belden ze een veehouder om te zeggen dat zijn dieren mee konden komen.
Ook deden ze het ondankbaarste deel van hun werk: iemand die zijn huis niet wil verlaten vertellen: ‘u moet nu weg’ — beleefd blijven, voet bij stuk houden en terugkomen. Bestuurders, gemeentesecretarissen, technisch personeel, gemeentepolitie: aan iedereen wiens naam in geen enkel persbericht zal verschijnen, willen deze regels zeggen dat we jullie licht zagen branden.
Verenigingen: de logistiek van troost
Als er ’s nachts honderden mensen in een sporthal aankomen, is er iemand nodig die al weet hoe je dat aanpakt. Dat is het werk van de erkende verenigingen voor civiele veiligheid — Croix-Rouge française, Protection civile, reddingswerkers en EHBO’ers en hun lokale tegenhangers — en van de grote solidariteitsorganisaties die zich bij hen aansluiten: mensen ontvangen, een plek voor ze inrichten, water en maaltijden uitdelen, een eerstehulppost opzetten, kwetsbare mensen in de gaten houden en luisteren naar wie het om twee uur ’s nachts niet meer trekt. Ook verzorgen ze wat je nooit ziet: steun aan de hulpverleners zelf, psychologische hulp achteraf, herstelwerk en administratieve zaken.
Naast hen staan de gemeentelijke reserves voor civiele veiligheid — inwoners die vooraf bij hun gemeente zijn opgeleid en zich hebben aangemeld — en dierenbeschermingsorganisaties, die paarden, doodsbange katten en boerderijdieren evacueren. Voor veel gezinnen is een dier geen bijzaak: het is een gezinslid dat ze niet wilden achterlaten. Al deze mensen dragen een hesje, geen helm, en tellen hun avond niet in uren.
En de anonieme mensen, die niemand om toestemming vroegen
Dan is er nog alles wat niet in een organisatie past. De buur die driehonderd meter tuinslang oprolt. De bakker die om vijf uur ’s ochtends koffiekoeken naar de kazerne brengt. De vrouw die twee kinderen opvangt zodat hun ouders een huis kunnen leeghalen. De een die uniformen wast, de ander die telefoonladers brengt, iemand die midden in het hoogseizoen gratis zijn vakantiehuis openstelt, mensen die voerbakken neerzetten voor honden die in allerijl zijn opgevangen, en dorpsgroepen waarin iemand eenvoudigweg schreef: ‘ik heb twee kamers, laat maar weten’.
Deze vorm van hulp laat zich niet becijferen of plannen, en juist daardoor blijft een ramp leefbaar. Er is een ouderwetse naam voor die nog nooit zo treffend klonk: solidariteit.
Wat deze keten ons leert
Eén ding moet ernstig worden gezegd: op het moment dat we dit publiceren, zijn er in de Var noch in Gironde inwoners door de vlammen omgekomen. Huizen zijn afgebrand en werktuigen zijn verloren gegaan — maar de evacuaties hebben hun belofte waargemaakt. Dat is geen geluk. Het is het rechtstreekse resultaat van de moed van de een en de discipline van de ander: waarschuwingen serieus nemen, op tijd vertrekken en de aanwijzingen opvolgen. De enige doden deze zomer waren mensen die anderen beschermden; alleen dat al zegt hoeveel we hun verschuldigd zijn.
De tweede les is harder. Zo’n prachtige keten zou niet hoeven goedmaken wat niet was voorbereid. Haal begroeiing rond huizen weg — dat is wettelijk verplicht en bovenal een vorm van bescherming. Sluit je aan bij de gemeentelijke reserve van je gemeente als je daar tijd en energie voor hebt. Leer levensreddende handelingen. Geef de brandweer de middelen voor een steeds langer wordend brandseizoen. En kom klimaatbeloften na, want elk vermeden tiende deel van een graad betekent zomers die iets minder ontvlambaar zijn voor wie na ons komt.
Zo help je echt
Ga niet naar het gebied: één auto van een ramptoerist op een smalle weg en een tankwagen komt niet meer vooruit. Doneer geld aan een erkende vereniging in plaats van ongevraagde spullen — uitzoeken kost vrijwilligers uren. Zet je van tevoren in: bij de gemeentelijke reserve, als vrijwilliger bij de brandweer of bij een vereniging; je bereidt je in februari voor, niet op de dag van de brand. Controleer je verzekeringen en je verplichting om begroeiing te verwijderen. En als je dat allemaal niet kunt: bied onderdak, geef eten, pas op de kinderen, luister — daar begint de keten.
Aan iedereen die deze zomer een slang, een stuur, een sleutel van de sporthal of een hand vasthield: bedankt. Het woord is klein; wat jullie hebben gedragen was dat niet.
— De redactie van Terondo, op verzoek van Audrey