TẠP CHÍ
Từ quảng trường agora đến bảng tin: mỗi thế hệ cập nhật tin tức ra sao
Từ trước đến nay, chúng ta luôn muốn biết cùng một điều: chuyện gì đang xảy ra, và điều đó có thật không. Thứ thay đổi là người đưa tin, tốc độ và người sàng lọc thay cho chúng ta. Hãy cùng đi qua sáu chặng, từ người Hy Lạp lắng nghe diễn giả ở quảng trường công cộng đến người trẻ lướt ngón tay trên màn hình, rồi nhìn về những gì đang chờ phía trước.
Athens thế kỷ V trước Công nguyên: tiếng nói, đôi chân và lửa
Ở Athens, tin tức được truyền miệng. Người ta nghe tin ở agora, quảng trường lớn nơi mọi người buôn bán, trò chuyện và các sứ giả công bố quyết định của thành bang. Hoặc họ nghe một diễn giả tại hội nghị nhân dân trên đồi Pnyx. Biết chuyện gì đang xảy ra nghĩa là có mặt ở đó, đứng giữa mọi người và chăm chú lắng nghe.
Nếu tin đến từ nơi xa, nó đi bằng đôi chân. Năm 490 trước Công nguyên, sứ giả Phidippides được cho là đã đi khoảng 240 kilômét giữa Athens và Sparta để cầu viện trước trận Marathon; Herodotus kể rằng ông đến nơi vào ngày hôm sau. Còn khi cần nhanh hơn nữa, người ta đốt lửa: trong vở Agamemnon của Aeschylus, một chuỗi đống lửa trên các đỉnh núi truyền tin thành Troy thất thủ đến Argos chỉ trong một đêm.
Người Hy Lạp đã dè chừng chính những phát minh của mình. Trong Phaedrus, Plato để Socrates kể chuyện một vị vua Ai Cập trách chữ viết vì nó khiến con người có vẻ hiểu biết mà không cần ghi nhớ. Gần hai mươi bốn thế kỷ sau, người ta lại tranh luận như vậy về màn hình. Và cũng chính Herodotus, một người Hy Lạp, mở đầu cuốn sách bằng lời tuyên bố sẽ trình bày cuộc «điều tra» của mình — historía trong tiếng Hy Lạp, gốc của từ «lịch sử» trong ngôn ngữ chúng ta. Với ông, điều tra nghĩa là đi đây đó, quan sát, hỏi han rồi kể lại.
Trung cổ: tiếng chuông, người rao tin và thư của thương nhân
Thời Trung cổ, người ta tiếp nhận tin tức theo nhóm, vào giờ cố định và hiếm khi được lựa chọn. Bài giảng ngày Chủ nhật thay cho báo chí: linh mục nói người ta nên tin vào điều gì, đồng thời cho biết lãnh chúa hoặc nhà vua đã quyết định những gì. Ở ngã tư, người rao tin đọc các sắc lệnh thật to. Chuông báo giờ, ngày lễ, hỏa hoạn hoặc nguy hiểm. Ở chợ và quán trọ, người ta nhặt nhạnh chuyện kể của khách lữ hành, người hành hương và nghệ sĩ hát rong.
Trong thương mại, một hệ thống thư tín thực sự được hình thành. Thương nhân người Toscana Francesco Datini (1335–1410) để lại khoảng 143.000 lá thư, được trao đổi giữa gần 300 thành phố: giá cả, chiến tranh, bão tố, mùa màng. Những người đưa thư thường xuyên kết nối Florence với Bruges và Barcelona. Tin tức mất nhiều ngày, thường là nhiều tuần mới đến nơi, và khi đến còn kèm theo một nỗi băn khoăn: liệu tin còn đúng không?
Rồi mọi thứ tăng tốc. Khoảng năm 1450, máy in của Gutenberg giúp một văn bản được lưu hành qua hàng trăm, rồi hàng nghìn bản; tờ báo đầu tiên của Pháp ra đời năm 1631; sau đó là điện báo, phát thanh và truyền hình. Mỗi lần như vậy, tin tức đi nhanh hơn và xa hơn; mỗi lần lại có người lo ngại. Muốn xem báo chí ngày xưa trông ra sao, hãy ghé quầy báo cũ của Terondo.
1976: cuộc hẹn buổi tối
Năm mươi năm trước, việc cập nhật tin tức là một cuộc hẹn. Báo được giao vào buổi sáng cùng cà phê. Chiếc radio đặt trên bàn bếp phát các tiêu đề theo giờ. Đến tối, cả nhà quây quần trước chương trình thời sự trên truyền hình: ở vùng nói tiếng Pháp của Thụy Sĩ, Téléjournal đã phát sóng từ ngày 1 tháng 11 năm 1954; ban đầu chương trình chỉ dài mười lăm phút.
Ít kênh, ít tiếng nói, và một ban biên tập quyết định điều gì đáng quan tâm: người xem không chọn, chỉ tiếp nhận. Cái giá của sự khan hiếm ấy là phải phụ thuộc vào những người sàng lọc tin. Lợi ích của nó là một nền tảng chung: mọi người đều xem cùng một nội dung và hôm sau bàn luận ở văn phòng, quán cà phê hay sân trường.
Về radio như một trải nghiệm nghe chung, hãy đọc Buổi tối cả thế giới cùng lắng nghe; về thế hệ trưởng thành cùng chiếc radio bán dẫn, hãy đọc Trước khi có meme: thế hệ đã phát minh ra tuổi trẻ.
2006: web xuất hiện, điện thoại thông minh thì chưa
Hai mươi năm trước, người ta cập nhật tin tức trên máy tính để bàn, vào trang web của báo hoặc một cổng thông tin, đồng thời bắt đầu chọn nguồn: blog, luồng RSS, video trực tuyến. Năm 2006 là một bước ngoặt. Twitter ra mắt vào tháng Bảy. Facebook mở cửa cho tất cả mọi người vào tháng Chín và giới thiệu bảng tin. Tháng Mười, Google thông báo mua YouTube với giá 1,65 tỷ đô la. Điện thoại thông minh phải một năm sau mới xuất hiện, cùng với iPhone.
Lần đầu tiên, tin tức không chỉ được đưa xuống từ một tòa soạn: nó lan truyền giữa chúng ta. Tốc độ rút từ hàng giờ xuống còn hàng phút, còn việc sàng lọc âm thầm chuyển từ nhà báo sang thuật toán và bạn bè của chúng ta.
2026: bảng tin, video và trợ lý
Ngày nay, tin tức tự tìm đến chúng ta. Theo Digital News Report 2026 của Viện Reuters (gần 100.000 người được hỏi tại 48 thị trường), mạng xã hội và nền tảng video lần đầu tiên trở thành cách phổ biến nhất để tiếp cận tin tức trực tuyến: 54% số người được hỏi dùng các nền tảng này mỗi tuần, so với 51% truy cập trang web và ứng dụng của chính các cơ quan truyền thông. 77% xem video tin tức hằng tuần. Các nhà sáng tạo nội dung và người có ảnh hưởng đã có chỗ đứng bên cạnh các tòa soạn.
Một người mới cũng tham gia: trợ lý trí tuệ nhân tạo. Hằng tuần, 10% số người được hỏi dùng trợ lý để cập nhật tin tức, tăng từ 7% một năm trước; con số này là 16% ở nhóm dưới 35 tuổi.
Trong nhiều gia đình, các thế hệ không còn sống trong cùng một dòng tin: ông bà vẫn theo dõi bản tin buổi tối hoặc radio, cha mẹ chuyển qua lại giữa các ứng dụng và bản tin email, còn thanh thiếu niên xem video ngắn. Cái giá của sự dư thừa là niềm tin: tỷ lệ này giảm còn 37%, mức thấp nhất kể từ khi báo cáo bắt đầu đo lường, và giảm ở 29 trong số 48 thị trường.
Ngày mai: ba kịch bản, không dự đoán
Không ai biết năm 2036 chúng ta sẽ cập nhật tin tức như thế nào. Các tòa soạn đang chuẩn bị. Trong báo cáo triển vọng năm 2026 của cùng viện, 280 lãnh đạo truyền thông tại 51 quốc gia dự đoán lưu lượng truy cập từ công cụ tìm kiếm sẽ giảm 43% trong ba năm tới, vì trợ lý sẽ trả lời trực tiếp thay cho việc đưa ra liên kết.
Nếu để cùng một tin tức đi qua mọi thời đại, xu hướng hiện rõ: ngày càng nhanh hơn, ngày càng mang tính cá nhân hơn.
Có thể hình dung ba kịch bản, và chúng cũng có thể đan xen:
- Bảng tin cá nhân hóa. Thuật toán học điều gì khiến chúng ta dừng lại rồi chỉ hiển thị thứ đó. Không còn chút nhiễu nào, nhưng cũng chẳng còn ai phản biện chúng ta.
- Trợ lý tóm tắt. Ta đặt câu hỏi, nhận câu trả lời; các bài báo trở thành nguồn tham khảo. Tiết kiệm được rất nhiều thời gian, miễn là biết ai chọn nguồn và ai trả tiền cho họ.
- Bằng chứng về nguồn gốc. Các tiêu chuẩn gắn lịch sử tạo ra vào ảnh hoặc video («content credentials») đã tồn tại. Nếu những dấu xác thực này trở nên phổ biến, biết một hình ảnh đến từ đâu sẽ là dấu hiệu quý giá chẳng kém gì chính hình ảnh đó.
Đằng sau các kịch bản ấy là bốn vấn đề:
- Niềm tin: tin ai khi bất cứ thứ gì cũng có thể bị làm giả?
- Đa nguyên: làm sao để vẫn tiếp xúc với những điều khiến ta khó chịu?
- Kinh phí: nếu chẳng ai nhấp vào liên kết, ai sẽ trả lương cho nhà báo?
- Giáo dục: học cách kiểm chứng ở mọi lứa tuổi đang trở thành kỹ năng cơ bản.
Điều không thay đổi
Giữa agora và bảng tin vẫn có một điều không đổi: chúng ta muốn tận mắt chứng kiến. Đó là cách làm của Herodotus, nhà điều tra Hy Lạp của chúng ta: đi đến nơi, quan sát và lắng nghe trước khi kể lại. Các đài phát thanh, truyền hình và webcam khắp thế giới mà Terondo tập hợp là một cách giản dị để trở lại với cách ấy: nghe trực tiếp một đài phát thanh ở Athens, mở webcam hướng ra một cảng biển ở bên kia thế giới, không bộ lọc, không bình luận. Mỗi thế hệ có công cụ riêng; sự tò mò vẫn vậy.
Thử ngay
- Nghe các đài phát thanh trên thế giới
- Xem các kênh truyền hình
- Lật giở những tờ báo cũ
- Đọc thêm Khi người ta đọc thành tiếng
Nguồn: Viện Reuters Nghiên cứu Báo chí, Digital News Report 2026 và Journalism, media, and technology trends and predictions 2026; Herodotus, Lịch sử, I (phần mở đầu) và VI; Plato, Phaedrus; Aeschylus, Agamemnon; lưu trữ công ty Datini, Prato; Đài Phát thanh Truyền hình Thụy Sĩ, lịch sử chương trình Téléjournal.
Ghi công: Minh họa, Terondo. Ảnh: agora Athens, George E. Koronaios, CC BY-SA 4.0; Trung cổ, Sailko, CC BY 3.0; 1976, Bert Verhoeff / Anefo, Nationaal Archief, CC0; 2006, nikoretro, CC BY-SA 2.0; 2026, Rawpixel Ltd, CC BY 2.0. Tất cả qua Wikimedia Commons.