TẠP CHÍ

Trước meme: thế hệ đã sáng tạo ra tuổi trẻ

Họ lớn lên với chiếc radio bán dẫn dưới gối và chiếc tivi giữa phòng khách. Trước khi trở thành mục tiêu của meme, những người thuộc thế hệ bùng nổ dân số đã sáng tạo ra văn hóa giới trẻ, chương trình phát thanh đêm và những bản hit mùa hè. Chân dung trìu mến về một thế hệ đưa ký ức qua các thời.

Họ chào đời giữa âm vang rộn rã của thời hậu chiến, từ năm 1946 đến năm 1964, khi nôi trẻ đầy nhanh hơn lớp học. Người ta gọi họ là những người thuộc thế hệ bùng nổ dân số, con cái của thời kỳ bùng nổ trẻ sơ sinh; họ là thế hệ đầu tiên lớn lên với màn hình trong phòng khách và radio trong tầm tay. Trước họ, trẻ em nghe đĩa hát của cha mẹ; cùng với họ, tuổi thơ bắt đầu tự phát sóng. Sự dịch chuyển giản đơn ấy — hình ảnh và âm thanh bước vào nhà — đã thay đổi mãi mãi cách người ta sống tuổi trẻ.

Chiếc tivi ban đầu xuất hiện như một món đồ nội thất rồi trở thành tâm điểm của ngôi nhà. Tại Mỹ, nó chinh phục phòng khách trong thập niên 1950; ở châu Âu, lễ đăng quang của Elizabeth II ngày 2 tháng 6 năm 1953 mang đến cho hàng triệu gia đình một trong những buổi truyền hình trực tiếp lớn đầu tiên mà mọi người cùng theo dõi. Buổi tối, người ta kéo ghế lại gần, hạ ánh đèn và cùng xem một chương trình duy nhất — thường là trên kênh duy nhất hiện có. Với những đứa trẻ thời bùng nổ dân số, những buổi quây quần bên màn hình ống tia âm cực là đống lửa trại của thời hiện đại: cùng một câu chuyện được kể vào cùng một lúc cho cả đất nước.

Rồi âm nhạc thoát khỏi phòng khách. Cuối năm 1954, Regency TR-1, chiếc radio bán dẫn thương mại đầu tiên, nằm gọn trong lòng bàn tay; đến năm 1957, Sony TR-63 có thể bỏ vừa túi áo sơ mi. Lần đầu tiên, một thiếu niên có radio của riêng mình — và vì thế có cả âm nhạc của riêng mình. Người ta nghe Radio Luxembourg dưới gối; tại Pháp, « Salut les copains » đưa giới trẻ đến với nhau trên Europe n° 1 từ năm 1959; năm 1964, Radio Caroline phát sóng từ một con tàu ngoài khơi nước Anh. Nhạc rock của Elvis, radio đêm, những bản hit mùa hè: văn hóa giới trẻ vừa ra đời.

Thế hệ này cũng tạo ra những sự kiện toàn cầu được trải nghiệm trực tiếp. Ngày 9 tháng 2 năm 1964, khoảng 73 triệu người Mỹ xem Beatles trên chương trình của Ed Sullivan — một kỷ lục vào thời điểm đó. Ngày 20 tháng 7 năm 1969, hàng trăm triệu khán giả truyền hình nín thở theo dõi những bước chân đầu tiên trên Mặt Trăng qua buổi phát sóng toàn thế giới. Vài tuần sau, tháng 8 năm 1969, Woodstock trở thành nhạc nền của cả một thập niên. Cùng nhau chứng kiến vào cùng một khoảnh khắc điều gì đó lớn lao hơn bản thân: những người thuộc thế hệ bùng nổ dân số là những người đầu tiên học được điều đó và chưa bao giờ quên.

Vậy mà từ dùng để gọi họ lại trở thành lời mỉa mai. Tháng 11 năm 2019, nữ nghị sĩ trẻ người New Zealand Chlöe Swarbrick buông câu « OK boomer » nổi tiếng ngay giữa nghị trường; cụm từ vốn đã lan truyền trên TikTok nhanh chóng đi khắp thế giới. Hình ảnh biếm họa dần ăn sâu: boomer là người ngại thay đổi, hoài niệm và thích lên lớp người khác. Trớ trêu thay, chính thế hệ này đã sáng tạo ra sự đoạn tuyệt — nhạc rock, phong trào phản kháng, cuộc chinh phục làn sóng phát thanh. Những người bị chê là lỗi thời lại chính là những người hiện đại đầu tiên.

Ngày nay, họ thường là những người truyền lại ký ức. Trong nhiều gia đình, một người thuộc thế hệ bùng nổ dân số sẽ quét ảnh slide, số hóa băng cassette và phim Super 8, dựng lại phả hệ trên mạng. Cũng chính họ tìm lại đài phát thanh thời tuổi trẻ trên Internet, nay phát trực tuyến, rồi bật cho các cháu nghe. Đã chứng kiến từng định dạng ra đời, từ đĩa vinyl đến kỹ thuật số, họ hiểu hơn ai hết rằng ký ức chỉ tồn tại nếu được chuyển từ định dạng này sang định dạng khác. Nỗi hoài niệm của họ là công việc lưu trữ kiên nhẫn và rộng lòng.

Bởi hoài niệm, trái với tiếng xấu của nó, không phải là thu mình trong quá khứ: đó là một cây cầu. Đĩa vinyl trở lại phòng ngủ của thanh thiếu niên, các cháu đòi nghe chuyện về chương trình phát thanh đêm, và giờ đây chỉ cần một danh bạ trực tuyến là có thể tìm lại đài phát thanh hay kênh truyền hình thời tuổi đôi mươi, dù đang sống ở đâu. Giữa người kể chuyện và người khám phá, chiếc radio chưa bao giờ ngừng rè rè. Những người thuộc thế hệ bùng nổ dân số đã bật chiếc tivi của thế giới; giờ đến lượt chúng ta đừng tắt nó — và trên hết, hãy cùng nhau xem.

← Tạp chí