MAGAZYN
Od agory do kanału aktualności: jak informuje się każde pokolenie
Od zawsze chcemy tego samego: wiedzieć, co się dzieje i czy to prawda. Zmieniają się posłaniec, szybkość przekazu oraz ten, kto wybiera informacje za nas. Wybierzmy się w podróż przez sześć przystanków: od Greka słuchającego mówcy na rynku po młodą osobę przesuwającą kciukiem po ekranie. Potem spójrzmy na to, co nas czeka.
Ateny, V wiek p.n.e.: głos, nogi i ogień
W Atenach wiadomości przekazywano ustnie. Czerpano je z agory, wielkiego placu, gdzie handlowano, dyskutowano i heroldzi ogłaszali decyzje polis. Słuchano mówców podczas zgromadzenia ludowego na wzgórzu Pnyks. Żeby wiedzieć, co się dzieje, trzeba było tam być, stać wśród innych i nadstawiać ucha.
Gdy wiadomość przychodziła z daleka, podróżowała na ludzkich nogach. W 490 r. p.n.e. posłaniec Fejdipides miał pokonać około 240 kilometrów między Atenami a Spartą, by poprosić o pomoc przed bitwą pod Maratonem; Herodot pisze, że dotarł na miejsce dzień po wyruszeniu. A gdy trzeba było przekazać wieść jeszcze szybciej, rozpalano ognie: w Agamemnonie Ajschylosa łańcuch ognisk, od szczytu do szczytu, w jedną noc przynosi do Argos wiadomość o upadku Troi.
Grecy już wtedy nie ufali własnym wynalazkom. W Fajdrosie Platon każe Sokratesowi opowiedzieć historię egipskiego króla, który zarzuca pismu, że daje ludziom pozór wiedzy, ale nie zapewnia im pamięci. Niemal dwadzieścia cztery wieki później prowadzimy ten sam spór o ekrany. A to Grek, Herodot, rozpoczyna swoją księgę zapowiedzią, że przedstawi wyniki „dociekań”, po grecku historía — od tego słowa pochodzi nasze „historia”. Dla niego dociekać znaczyło podróżować, obserwować, pytać, a potem opowiadać.
Średniowiecze: dzwon, obwoływacz i list kupca
W średniowieczu informacji słuchano w grupie, o wyznaczonej porze i rzadko z własnego wyboru. W niedzielę kazanie zastępowało gazetę: ksiądz mówił, w co należy wierzyć, ale także co postanowił pan lub król. Na skrzyżowaniach obwoływacz publiczny głośno odczytywał zarządzenia. Dzwon oznajmiał godzinę, święto, pożar lub alarm. Na targu i w gospodzie chwytano opowieści podróżnych, pielgrzymów i minstreli.
Na potrzeby handlu powstał prawdziwy system korespondencji. Toskański kupiec Francesco Datini (1335–1410) pozostawił po sobie około 143 000 listów wymienianych między blisko 300 miastami. Pisano w nich o cenach, wojnach, burzach i zbiorach. Regularne przesyłki kurierskie łączyły między innymi Florencję z Brugią i Barceloną. Wiadomość docierała po kilku dniach, często tygodniach, a wraz z nią pojawiało się pytanie: czy nadal jest prawdziwa?
Potem wszystko przyspiesza. Około 1450 roku prasa drukarska Gutenberga rozpowszechnia ten sam tekst w setkach, a później tysiącach egzemplarzy; w 1631 roku ukazuje się pierwsza francuska gazeta; potem przychodzą telegraf, radio i telewizja. Za każdym razem wiadomość dociera szybciej i dalej; za każdym razem ktoś się niepokoi. Zobacz, jak wyglądała dawna prasa, w kiosku ze starymi gazetami Terondo.
1976: wieczorne spotkanie
Pięćdziesiąt lat temu zdobywanie informacji było rytuałem o określonej porze. Rano przychodziła gazeta, razem z kawą. Radio stojące na kuchennym stole podawało nagłówki o wyznaczonej godzinie. Wieczorem rodzina zbierała się przed telewizyjnym dziennikiem: w szwajcarskiej części francuskojęzycznej Téléjournal nadawano od 1 listopada 1954 roku, a początkowo trwał zaledwie piętnaście minut.
Niewiele kanałów, niewiele głosów i redakcja, która decydowała, co jest ważne: nie wybierało się, tylko odbierało. Ceną tej rzadkości była zależność od tych, którzy selekcjonowali informacje. Korzyścią — wspólny punkt odniesienia: wszyscy widzieli to samo i następnego dnia rozmawiali o tym w biurze, kawiarni czy na szkolnym dziedzińcu.
O radiu jako wspólnym rytuale przeczytaj w tekście Wieczór, gdy cały świat nadstawił ucha; o pokoleniu, które dorastało z radiem tranzystorowym, w tekście Zanim pojawiły się memy: pokolenie, które wymyśliło młodość.
2006: pojawia się internet, smartfona jeszcze nie ma
Dwadzieścia lat temu informacji szukano na komputerze stacjonarnym, na stronie gazety lub portalu, i zaczynano wybierać źródła: blogi, kanały RSS, filmy online. Rok 2006 był przełomowy. Twitter wystartował w lipcu. Facebook otworzył się dla wszystkich we wrześniu i wprowadził kanał aktualności. W październiku Google ogłosił przejęcie YouTube’a za 1,65 miliarda dolarów. Smartfon pojawił się dopiero rok później wraz z iPhone’em.
Po raz pierwszy wiadomość nie płynęła już tylko z redakcji w dół: krążyła między nami. Tempo zmieniło się z godzin na minuty, a selekcja po cichu przeszła od dziennikarzy do algorytmów i naszych znajomych.
2026: kanał, wideo i asystent
Dziś to wiadomości same nas znajdują. Według Digital News Report 2026 Reuters Institute (badanie blisko 100 000 osób na 48 rynkach) media społecznościowe i platformy wideo po raz pierwszy stały się najczęstszym sposobem dostępu do informacji w internecie: co tydzień korzysta z nich 54% badanych, w porównaniu z 51% w przypadku stron i aplikacji samych mediów. 77% co tydzień ogląda wiadomości wideo. Twórcy i influencerzy zajęli miejsce obok redakcji.
Pojawia się też nowy gracz: asystent sztucznej inteligencji. Co tydzień korzysta z niego w celu zdobywania informacji 10% respondentów, wobec 7% rok wcześniej; wśród osób poniżej 35 lat odsetek ten wynosi 16%.
W wielu rodzinach pokolenia nie korzystają już z tego samego strumienia informacji: dziadkowie pozostają przy wieczornych wiadomościach lub radiu, rodzice przełączają się między aplikacjami a newsletterami, nastolatki oglądają krótkie filmy. Ceną obfitości jest zaufanie: spada do 37%, najniższego poziomu od początku pomiarów w raporcie, i maleje na 29 z 48 rynków.
Jutro: trzy scenariusze, żadnych przewidywań
Nikt nie wie, jak będziemy zdobywać informacje w 2036 roku. Redakcje już się do tego przygotowują. W raporcie prognostycznym tego samego instytutu na 2026 rok 280 liderów mediów z 51 krajów przewiduje, że w ciągu trzech lat ruch z wyszukiwarek zmaleje o 43%, ponieważ asystenci będą odpowiadać bezpośrednio zamiast podawać odnośniki.
Jeśli ta sama wiadomość wyruszy przez wszystkie epoki, trend staje się oczywisty: coraz szybciej i coraz bardziej osobiście.
Rysują się trzy scenariusze, które mogą się zresztą łączyć:
- Kanał dopasowany do użytkownika. Algorytm uczy się, co przykuwa naszą uwagę, i pokazuje już tylko to. Żadnego szumu, ale też nikogo, kto mógłby nam zaprzeczyć.
- Asystent, który streszcza. Zadajemy pytanie i otrzymujemy odpowiedź; artykuły stają się źródłami. To ogromna oszczędność czasu, pod warunkiem że wiemy, kto wybiera źródła i kto za nie płaci.
- Dowód pochodzenia. Istnieją już standardy pozwalające dołączyć do zdjęcia lub filmu historię jego powstania („content credentials”). Jeśli takie oznaczenia się upowszechnią, wiedza o pochodzeniu obrazu stanie się równie cenną wskazówką jak sam obraz.
W tych scenariuszach powracają cztery wyzwania:
- Zaufanie: komu wierzyć, skoro wszystko może być spreparowane?
- Pluralizm: jak nadal stykać się z tym, co nas niepokoi?
- Finansowanie: jeśli nikt nie klika, kto zapłaci dziennikarzom?
- Edukacja: umiejętność weryfikowania informacji, w każdym wieku, staje się podstawową kompetencją.
To, co się nie zmienia
Od agory po kanał aktualności jedno pozostaje niezmienne: chcemy zobaczyć na własne oczy. Tak działał Herodot, nasz grecki badacz: wyruszyć w drogę, patrzeć i słuchać, zanim zacznie się opowiadać. Zebrane przez Terondo radia, telewizje i kamery internetowe z całego świata pozwalają skromnie do tego wrócić: posłuchać na żywo stacji z Aten, otworzyć obraz z kamery w porcie na drugim końcu świata, bez filtrów i komentarzy. Każde pokolenie ma swoje narzędzie; ciekawość pozostaje ta sama.
Wypróbuj teraz
- Posłuchaj radia z całego świata
- Obejrzyj kanały telewizyjne
- Przejrzyj stare gazety
- Przeczytaj też Kiedy czytano na głos
Źródła: Reuters Institute for the Study of Journalism, Digital News Report 2026 oraz Journalism, media, and technology trends and predictions 2026; Herodot, Dzieje, I (początek) i VI; Platon, Fajdros; Ajschylos, Agamemnon; archiwum firmy Datinich w Prato; Radio Télévision Suisse, historia Téléjournal.
Informacje o autorstwie: ilustracje, Terondo. Zdjęcia: agora w Atenach, George E. Koronaios, CC BY-SA 4.0; średniowiecze, Sailko, CC BY 3.0; 1976, Bert Verhoeff / Anefo, Nationaal Archief, CC0; 2006, nikoretro, CC BY-SA 2.0; 2026, Rawpixel Ltd, CC BY 2.0. Wszystkie za pośrednictwem Wikimedia Commons.