MAGAZYN

Wieczór, gdy cały świat nadstawiał ucha

Był czas, gdy cała rodzina milkła w tej samej chwili, pochylona ku drewnemu meblowi, z którego dobiegał głos. Radia się nie oglądało: przeżywało się je wspólnie. Powrót do złotego wieku wspólnego słuchania — i do tego, co z niego zostało w epoce słuchawek dla samotnych słuchaczy.

W latach 20. XX wieku odbiornik radiowy kosztował tyle, co mały mebel, i właśnie tak go ustawiano: na środku salonu, na wysokości uszu, otoczony krzesłami. Gdy zapadał wieczór, przygaszano lampę i słuchano. Słuchowiska, koncerty i wiadomości ze świata docierały przez fale eteru, za darmo, w tej samej chwili do milionów domów. Nikt nie „wybierał” programu: świat przyjmowało się takim, jaki się przedstawiał, a to ograniczenie miało urokliwą nazwę — wieczorne spotkanie.

30 października 1938 roku dwudziestotrzyletni Orson Welles przerobił „Wojnę światów” H. G. Wellsa na fikcyjny biuletyn informacyjny. Słuchacze CBS, którzy przegapili zapowiedź na początku audycji, naprawdę uwierzyli w inwazję Marsjan; następnego dnia gazety pisały o panice, zakorkowanych drogach i przeciążonych centralach telefonicznych. Skala wydarzeń była zapewne wyolbrzymiona przez prasę drukowaną, zazdrosną o młodą rywalkę — ale ten epizod pozostaje wymownym dowodem na to, że jeden głos w radiu mógł sprawić, iż serca całego kraju biły w tym samym rytmie.

Na tym polegał cud: jednoczesność. O ósmej wszyscy słyszeli tę samą piosenkę, ten sam żart, tę samą ciszę po złej wiadomości. Następnego dnia rozmawiano o tym w warsztacie i w szkole — bo dosłownie dzielono się czymś wspólnym. Radio tkało wspólną teraźniejszość, niewidzialną nić rozciągniętą od jednej kuchni do drugiej, od kraju do jego kolonii, od kontynentu do mieszkających na wygnaniu.

Potem przyszła miniaturyzacja. Tranzystor w latach 50. wyniósł radio z salonu i wsunął je do kieszeni; trzydzieści lat później Walkman dodał do niego słuchawki. Stopniowo słuchanie przestało być wspólnym rytuałem i stało się osobistą czynnością. Nie słuchało się już „z” innymi, lecz „przeciw” hałasowi świata — każdy we własnej bańce, każdy z własną ścieżką dźwiękową.

Nieuczciwie byłoby widzieć w tym wyłącznie stratę. Indywidualizacja oznaczała też wyzwolenie: koniec jednego narzuconego programu, eksplozję gustów, możliwość, by wreszcie zaistniała niszowa stacja radiowa — jazzowa, poetycka, nadająca w języku mniejszości. Wybór zastąpił ograniczenie i bardzo dobrze. Nikt tak naprawdę nie chce wracać do czasów, gdy trzy stacje decydowały za cały naród.

Ale wraz z wieczornymi spotkaniami po cichu zniknęło coś jeszcze: szczęśliwy przypadek, odkrycie, którego się nie szukało, poczucie przynależności do chwili większej niż my sami. Kiedy wybiera się wszystko, nic już nie zaskakuje; kiedy ciągle słucha się w pojedynkę, trochę zapomina się o przyjemności wspólnego słuchania. Okno otwarte na to, co dalekie, zamknęło się, ustępując miejsca tysiącu małych, zamkniętych okien.

Dobra wiadomość jest taka, że żaden z tych głosów nie zniknął. Wszystkie nadal nadają gdzieś w świecie — jazzowa stacja w Nowym Orleanie, radio publiczne kraju, którego nie potrafisz wskazać na mapie, stuletnia rozgłośnia, która nigdy nie przerwała nocnego nadawania. Brakowało tylko jednego okna, by znów je połączyć. W Terondo tysiące stacji radiowych z całego świata mieszczą się w jednym kliknięciu, za darmo, bez konta: nie po to, by zmuszać nas do słuchania tego samego, lecz by znów otworzyć okno — i pozwolić całemu światu ponownie nadstawić ucha.

← Magazyn