DERGI

Bütün dünyanın kulak kesildiği akşam

Bir zamanlar bütün aile, ahşap bir mobilyaya doğru eğilmiş, içinden bir ses yükselen radyonun başında aynı anda susardı. Radyo izlenmezdi; birlikte yaşanırdı. Paylaşılan dinlemenin altın çağına ve yalnız kulaklıklar çağında geriye kalanlara bir bakış.

1920'lerde bir TSF radyosu küçük bir mobilya fiyatındaydı ve tıpkı bir mobilya gibi yerleştirilirdi: salonun ortasına, kulak hizasına, çevresine sandalyeler dizilerek. Akşam olunca lamba kısılır, dinlemeye geçilirdi. Radyo tiyatrosu, konser, dünya haberleri dalgalarla, ücretsiz olarak ve milyonlarca eve aynı anda ulaşırdı. Kimse programını «seçmezdi»: dünya, kendini sunduğu haliyle alınırdı; bu zorunluluğun da hoş bir adı vardı — akşam sohbeti.

30 Ekim 1938'de, Orson Welles adında yirmi üç yaşındaki genç bir adam, H. G. Wells'in «Dünyalar Savaşı» eserini sahte bir haber bültenine uyarladı. CBS'te, programın başındaki anonsu kaçıran dinleyiciler gerçekten bir Mars istilası olduğuna inandı; ertesi gün gazeteler panikten, tıkanan yollardan, kilitlenen telefon santrallerinden söz etti. Olayın boyutu, genç rakibini kıskanan yazılı basın tarafından kuşkusuz abartılmıştı — ama bu hadise çarpıcı bir gerçeğin kanıtı olarak kaldı: Radyodaki tek bir ses, koskoca bir ülkenin kalbini aynı ritimde attırabilirdi.

Asıl mucize de buydu: eşzamanlılık. Saat sekizde herkes aynı şarkıyı, aynı şakayı, kötü bir haberin ardından gelen aynı sessizliği duyardı. Ertesi gün atölyede de okulda da bundan söz edilirdi — çünkü insanlar gerçekten ortak bir şey yaşamıştı. Radyo ortak bir şimdiki zaman örer; bir mutfaktan ötekine, bir ülkeden sömürgelerine, bir kıtadan sürgünlerine uzanan görünmez bir iplik.

Sonra küçülme dönemi geldi. 1950'lerde transistör radyoyu salondan çıkarıp cebe soktu; otuz yıl sonra Walkman kulaklığı da beraberinde getirdi. Dinleme, yavaş yavaş ortak bir ritüel olmaktan çıkıp kişisel bir eyleme dönüştü. Artık başkalarıyla «birlikte» değil, dünyanın gürültüsüne «karşı» dinleniyordu; herkes kendi fanusunda, herkesin kendi müziği.

Bunu yalnızca bir kayıp olarak görmek dürüst olmaz. Bu kişiselleşme aynı zamanda bir özgürleşmeydi: herkese dayatılan tek programın sona ermesi, zevklerin çeşitlenmesi, caz, şiir ya da azınlık dillerinden biri gibi niş bir radyonun nihayet var olabilmesi. Seçim, zorunluluğun yerini aldı ve bu çok iyi. Hiç kimse gerçekten üç istasyonun koca bir halk adına karar verdiği günlere dönmek istemez.

Ama akşam sohbetiyle birlikte sessizce bir şeyler silindi: güzel bir rastlantı, aramadığın bir şeyi keşfetmek, kendinden büyük bir ana ait olma duygusu. Her şeyi seçtikçe artık hiçbir şeye şaşırmıyoruz; yalnız dinledikçe, başkalarıyla dinlemenin keyfini biraz unuttuk. Başka yerlere açılan pencere kapandı; yerini kapalı binlerce küçük pencere aldı.

İyi haber şu ki bu seslerden hiçbiri kaybolmadı. Hepsi hâlâ bir yerlerden yayın yapıyor — New Orleans'ın caz istasyonu, haritada yerini bulamayacağınız bir ülkenin kamu radyosu, geceleri yayını hiç kesmemiş asırlık istasyon. Onları yeniden bir araya getirmek için tek bir pencere gerekiyordu. Terondo'da dünyanın dört bir yanından binlerce radyoya tek tıkla, ücretsiz ve hesap açmadan ulaşabilirsiniz: bizi aynı şeyi dinlemeye zorlamak için değil, pencereyi yeniden açmak — ve bütün dünyanın yeniden kulak kabartmasına izin vermek için.

← Dergi