مجله

شبی که همه جهان گوش به زنگ بود

زمانی بود که تمام اعضای یک خانواده در یک لحظه ساکت می‌شدند و به سوی کمد چوبی‌ای خم می‌شدند که صدایی از آن بیرون می‌آمد. رادیو را تماشا نمی‌کردند: آن را با هم زندگی می‌کردند. نگاهی به دوران طلاییِ شنیدن جمعی و آنچه از آن در عصر هدفون‌های فردی باقی مانده است.

در دههٔ ۱۹۲۰، یک دستگاه TSF به قیمت یک کمد کوچک بود و مثل همان کمد در مرکز اتاق نشیمن، هم‌سطح گوش و میان صندلی‌ها قرار می‌گرفت. شب که می‌شد، چراغ را کم می‌کردند و گوش می‌سپردند. مجموعهٔ رادیویی، کنسرت و خبرهای جهان از راه امواج، رایگان و در یک لحظه، به میلیون‌ها خانه می‌رسید. کسی برنامه‌اش را «انتخاب» نمی‌کرد: جهان را همان‌گونه که عرضه می‌شد دریافت می‌کردند، و این محدودیت نام دلنشینی داشت: شب‌نشینی.

در ۳۰ اکتبر ۱۹۳۸، جوانی بیست‌وسه‌ساله به نام اورسن ولز «جنگ دنیاها»ی اچ. جی. ولز را به شکل یک خبر جعلی اقتباس کرد. در شبکهٔ CBS، شنوندگانی که اطلاعیهٔ آغاز برنامه را از دست داده بودند واقعاً باور کردند مریخی‌ها حمله کرده‌اند؛ روزنامه‌های فردا از وحشت، جاده‌های شلوغ و خطوط تلفنِ اشغال‌شده نوشتند. احتمالاً مطبوعات چاپی که به رقیب جوانشان حسادت می‌کردند، ابعاد دقیق ماجرا را بزرگ‌نمایی کردند؛ اما این رویداد همچنان گواه روشنی بر این حقیقت است: یک صدای تنها در رادیو می‌توانست ضربان قلب یک کشور را یکپارچه کند.

چرا که شگفتیِ واقعی همین بود: هم‌زمانی. ساعت هشت، همه همان ترانه، همان لطیفه و همان سکوت پس از خبر بد را می‌شنیدند. روز بعد، در کارگاه و مدرسه درباره‌اش حرف می‌زدند، چون به معنای واقعی کلمه چیزی را با هم تجربه کرده بودند. رادیو اکنونی مشترک می‌بافت؛ رشته‌ای نامرئی که از آشپزخانه‌ای به آشپزخانهٔ دیگر، از کشوری به مستعمراتش و از قاره‌ای به تبعیدیانش کشیده می‌شد.

بعد کوچک‌سازی از راه رسید. ترانزیستور در دههٔ ۱۹۵۰ رادیو را از اتاق نشیمن بیرون آورد و در جیب جا داد؛ واکمن، سی سال بعد، هدفون را هم به آن افزود. کم‌کم شنیدن دیگر آیینی جمعی نبود و به حرکتی خصوصی تبدیل شد. دیگر «با» دیگران گوش نمی‌دادیم، بلکه «در برابر» هیاهوی جهان می‌شنیدیم؛ هر کس در حباب خودش، با موسیقی متن خودش.

دیدنِ این روند فقط به‌عنوان یک فقدان، بی‌انصافی است. فردی‌شدن همچنین رهایی‌بخش بود: پایان برنامهٔ واحدِ تحمیلی، شکوفایی سلیقه‌ها، و سرانجام امکان فعالیت برای رادیوهای تخصصی — جَز، شعر یا زبانی اقلیت. انتخاب جای اجبار را گرفت و این بسیار خوب است. هیچ‌کس واقعاً نمی‌خواهد به روزگاری برگردد که سه ایستگاه برای تمام مردم تصمیم می‌گرفتند.

اما همراه با شب‌نشینی چیزی ظریف محو شد: تصادف خوشایند، کشفی که دنبالش نگشته بودیم، و حس تعلق به لحظه‌ای بزرگ‌تر از خودمان. وقتی همه‌چیز را خودمان انتخاب می‌کنیم، دیگر چیزی غافلگیرمان نمی‌کند؛ و وقتی همیشه تنها گوش می‌دهیم، لذتِ با هم شنیدن را کمی از یاد برده‌ایم. پنجره‌ای که رو به جاهای دور باز بود، بسته شد و به هزار پنجرهٔ کوچکِ بسته بدل گشت.

خبر خوب این است که هیچ‌یک از آن صداها ناپدید نشده‌اند. همه هنوز از جایی پخش می‌شوند: ایستگاه جَز نیواورلئان، رادیوی عمومی کشوری که نمی‌توانید جای آن را روی نقشه پیدا کنید، یا فرستندهٔ صدساله‌ای که شب‌ها هرگز خاموش نشده است. تنها یک پنجره کم بود تا دوباره همه را گرد هم آورد. در Terondo، هزاران رادیو از سراسر جهان با یک کلیک، رایگان و بدون حساب کاربری در دسترس‌اند؛ نه برای آنکه وادارمان کنند به یک چیز گوش دهیم، بلکه برای باز کردن دوبارهٔ پنجره و اینکه بار دیگر، تمام جهان گوش به ما بسپارد.

← مجله