ΠΕΡΙΟΔΙΚΌ

Το βράδυ που όλος ο κόσμος αφουγκραζόταν

Υπήρχε μια εποχή που μια ολόκληρη οικογένεια σιωπούσε την ίδια στιγμή, σκυμμένη προς ένα ξύλινο έπιπλο απ’ όπου ακουγόταν μια φωνή. Το ραδιόφωνο δεν το έβλεπες: το ζούσες μαζί με τους άλλους. Μια επιστροφή στη χρυσή εποχή της κοινής ακρόασης — και σε ό,τι μας έχει απομείνει από εκείνη, στην εποχή των μοναχικών ακουστικών.

Τη δεκαετία του 1920, ένας ασύρματος κόστιζε όσο ένα μικρό έπιπλο, και τον τοποθετούσαν σαν τέτοιο: στο κέντρο του σαλονιού, στο ύψος του αυτιού, με καρέκλες γύρω του. Όταν έπεφτε το βράδυ, χαμήλωναν τη λάμπα και άκουγαν. Το ραδιοφωνικό σίριαλ, η συναυλία, οι ειδήσεις του κόσμου έφταναν μέσω των ερτζιανών, δωρεάν και την ίδια στιγμή, σε εκατομμύρια σπίτια. Κανείς δεν «επέλεγε» το πρόγραμμά του: δεχόταν τον κόσμο όπως παρουσιαζόταν, κι αυτός ο περιορισμός είχε ένα γοητευτικό όνομα — η βραδινή σύναξη.

Στις 30 Οκτωβρίου 1938, ένας 23χρονος νεαρός ονόματι Όρσον Γουέλς διασκεύασε τον «Πόλεμο των κόσμων» του H. G. Wells σε ένα ψεύτικο δελτίο ειδήσεων. Στο CBS, ακροατές που είχαν χάσει την ανακοίνωση στην αρχή πίστεψαν πως γινόταν πραγματική εισβολή από τον Άρη· την επομένη, οι εφημερίδες μιλούσαν για πανικό, μποτιλιαρισμένους δρόμους και τηλεφωνικά κέντρα που είχαν κορεστεί. Το έντυπο Τύπο, ζηλόφθονο απέναντι στη νεαρή ανταγωνίστριά του, μάλλον μεγαλοποίησε την πραγματική έκταση του φαινομένου — όμως το επεισόδιο παραμένει η αδιάψευστη απόδειξη ενός πράγματος: μία και μόνη φωνή στο ραδιόφωνο μπορούσε να κάνει την καρδιά μιας ολόκληρης χώρας να χτυπά στον ίδιο ρυθμό.

Γιατί εκεί ακριβώς βρισκόταν το θαύμα: στην ταυτόχρονη ακρόαση. Στις οκτώ, όλοι άκουγαν το ίδιο τραγούδι, το ίδιο αστείο, την ίδια σιωπή μετά από μια κακή είδηση. Την επόμενη μέρα το συζητούσαν, στο εργαστήριο όπως και στο σχολείο — επειδή, κυριολεκτικά, είχαν μοιραστεί κάτι. Το ραδιόφωνο ύφαινε ένα κοινό παρόν, ένα αόρατο νήμα που απλωνόταν από τη μία κουζίνα στην άλλη, από μια χώρα στις αποικίες της, από μια ήπειρο στους εξόριστούς της.

Ύστερα ήρθε η σμίκρυνση. Τη δεκαετία του 1950, το τρανζίστορ έβγαλε το ραδιόφωνο από το σαλόνι και το έβαλε στην τσέπη· τριάντα χρόνια αργότερα, το φορητό κασετόφωνο πρόσθεσε τα ακουστικά. Σιγά σιγά, η ακρόαση έπαψε να είναι συλλογική τελετουργία και έγινε μια προσωπική χειρονομία. Δεν ακούγαμε πια «μαζί» με τους άλλους, αλλά «ενάντια» στον θόρυβο του κόσμου, ο καθένας στη δική του φούσκα, ο καθένας με το δικό του σάουντρακ.

Θα ήταν ανειλικρινές να βλέπουμε εδώ μόνο μια απώλεια. Αυτή η εξατομίκευση ήταν και απελευθέρωση: το τέλος του ενός και μοναδικού προγράμματος που επιβαλλόταν σε όλους, η έκρηξη των προτιμήσεων, η δυνατότητα να υπάρξει επιτέλους ένας εξειδικευμένος σταθμός — για τζαζ, ποίηση ή μια μειονοτική γλώσσα. Η επιλογή αντικατέστησε τον καταναγκασμό, και πολύ καλά έκανε. Κανείς δεν θέλει πραγματικά να επιστρέψει στην εποχή που τρεις σταθμοί αποφάσιζαν για έναν ολόκληρο λαό.

Όμως, μαζί με τη βραδινή σύναξη, χάθηκε κάτι διακριτικό: η ευτυχής σύμπτωση, η ανακάλυψη εκείνου που δεν είχαμε αναζητήσει, η αίσθηση πως ανήκουμε σε μια στιγμή μεγαλύτερη από εμάς. Όσο επιλέγουμε τα πάντα, τίποτα δεν μας ξαφνιάζει· όσο ακούμε μόνοι, έχουμε ξεχάσει κάπως τη χαρά τού να ακούμε μαζί. Το ανοιχτό παράθυρο προς τον έξω κόσμο έκλεισε και έγινε χιλιάδες μικρά κλειστά παράθυρα.

Τα καλά νέα είναι πως καμία από αυτές τις φωνές δεν χάθηκε. Εκπέμπουν ακόμη, όλες, κάπου — ο τζαζ σταθμός της Νέας Ορλεάνης, το δημόσιο ραδιόφωνο μιας χώρας που δεν μπορείτε να εντοπίσετε στον χάρτη, ο αιωνόβιος σταθμός που δεν σταμάτησε ποτέ τη νύχτα. Το μόνο που έλειπε ήταν ένα παράθυρο για να τις ενώσει ξανά. Στο Terondo, χιλιάδες ραδιόφωνα από όλο τον κόσμο είναι διαθέσιμα με ένα κλικ, δωρεάν και χωρίς λογαριασμό: όχι για να μας αναγκάσουν να ακούμε όλοι το ίδιο, αλλά για να ξανανοίξει το παράθυρο — και να αφήσουμε, για άλλη μια φορά, όλο τον κόσμο να μας αφουγκραστεί.

← Περιοδικό