DERGI

Kimsenin hava durumu için dinlemediği deniz hava durumu

Bir yüzyıldır günde dört kez sakin bir ses, Britanya radyosunda onu dinleyenlerin neredeyse hiçbiri için bir anlam taşımayan isimleri sıralıyor: Dogger, Fisher, German Bight. Bu bülten denizcilere sesleniyor. İstemeden de olsa dünya radyosunun en sevilen programlarından biri hâline geldi; hiç tekneye binmemiş milyonlarca kişi tarafından dinleniyor.

Her şey hep aynı şekilde başlıyor. Yumuşak bir müzik, ardından dingin bir ses: « And now the Shipping Forecast, issued by the Met Office on behalf of the Maritime and Coastguard Agency. » Sonra Britanya Adaları çevresinde saat yönünde, değişmeyen bir sırayla ilerleyen deniz bölgelerinin ezgisi geliyor: Viking, North Utsire, South Utsire, Forties, Cromarty, Forth, Tyne, Dogger. Her biri için yalnızca dört bilgi veriliyor: rüzgâr, hava durumu, görüş mesafesi ve bazen denizin durumu. Her şey on kelimeden kısa sürede söyleniyor. « Southwesterly five to seven, occasionally gale eight. Rain then showers. Moderate or good, occasionally poor. »

Bu kısalık estetik bir tercih değil; zorunlu. Tam bülten üç yüz elli kelimeyi aşmamalı, çünkü yayın süresine sığmalı ve bir denizci dinlerken elle not alabilmeli. Her kelimenin kesin bir teknik anlamı var: « imminent » altı saat içinde, « soon » altı ila on iki saat arasında, « later » ise daha sonra demek. Hiçbir şey süs olsun diye söylenmiyor. Bu, bir yüzyıllık kullanımın yontup çakıl taşı gibi pürüzsüz ve kuru hâle getirdiği işlevsel bir dil.

Bu bültenin öyküsü bir gemi kazasıyla başlıyor. Ekim 1859’da bir fırtına, Royal Charter’ı Galler açıklarında denizin dibine gönderir; dört yüzden fazla kişi hayatını kaybeder. Deniz subaylığından meteorologluğa geçen Robert FitzRoy — Darwin’in yolculuk ettiği Beagle’ın komutanı olan kişi — buradan bir sonuca varır: bu fırtınalar önceden tahmin edilebilir ve denizciler zamanında uyarılabilir. « forecast » sözcüğünü icat eder, telgrafla birbirine bağlı istasyonlardan oluşan bir ağ kurar ve ilk uyarıları yayımlatır. Bunlar hayat kurtarır. Bugün İber Yarımadası açıklarında bir deniz bölgesi onun adını, FitzRoy adını taşıyor.

Sonra radyo gelir ve beraberinde bir paradoksu getirir. 1920’lerden itibaren BBC, bülteni uzun dalga üzerinden yayımlar; çünkü bu dalgalar denizde uzaklara ulaşır. Ama uzun dalgalar mutfaklara, yatak odalarına ve arabalara da ulaşır. Milyonlarca kara insanı, her gece kendilerine yönelik olmayan bir yayını dinlemeye başlar. Birçoğu onunla uyumayı alışkanlık edinir. Gece saat bire az kala yayımlanan son bülten, kimsenin öngörmediği bir işleve kavuşur: ulusal bir ninni.

Bunu yalnızca duygusal bir merak olarak görebiliriz. Böyle düşünmek, asıl olup biteni gözden kaçırmak olur. Bu bölgelerin adları — Dogger, Fisher, Bailey, Rockall, Malin, Lundy — dinleyicilerin hiç görmediği ama bir tekerleme gibi sırasıyla ezbere bildiği bir harita çiziyor. Seamus Heaney ve Carol Ann Duffy’nin de aralarında bulunduğu şairler bu adları şiirlerine taşıdı. Müzisyenler örnekleyip kullandı. 2012’de Londra Olimpiyat Oyunları’nın açılış töreninde stadyumda yankılanan da bu listeydi. Rüzgârın gücünü bildiren idari bir metin ortak mirasa dönüşmüştü.

Neden? Muhtemelen radyonun diğer bütün mecralardan daha iyi başardığı iki şeyi bir araya getirdiği için: mutlak düzenlilik ve uzaklık. Bülten, dünya iyi ya da kötü giderken, hep aynı saatlerde ve aynı sözcüklerle yayımlanıyor; üstelik kimsenin üzerine yağmur yağmadığı yerlerden söz ediyor. İskoçya’nın kuzeyinde bir yerde tam o anda yedi kuvvetinde rüzgâr estiğini, kendimiz yorganın altında sıcacık yatarken bilmek çok özel bir duygu yaratıyor: güvende olduğumuzu biliyoruz; çünkü başka biri tam olarak güvende değil. Britanyalıların bunun için bir sözcüğü var; dünyanın geri kalanıysa aynı duyguyu sözcüksüz yaşıyor.

Bu duygu, uydular ve hava durumu uygulamalarıyla yok olmadı. Başka bir yere taşındı. Terondo’da dünyanın dört bir yanından binlerce radyo yayını ve web kamerası sürekli, ücretsiz ve hesap gerektirmeden yayın yapıyor: geceleyin bir balıkçı limanı, anlamadığımız bir dilde konuşan bir istasyon, boş bir denize çevrilmiş bir kamera. Başkalarının akşam radyosunu açık bırakması gibi, bunları da arka planda açık bırakabilirsiniz. O zaman dinlediğimiz şey bilgi değil; her gece yinelenen, dünyanın bir yerlerde biz olmadan da sürüp gittiğinin ve istediğimizde kulak verebileceğimizin kanıtı.

← Dergi